Խաչքարեր

Սեպագրեր

Վիմագրեր

You are here

ՋՐԻ ՊԱՇՏԱՄՈՒՆՔԻ ՀԵՏՔՐԵՐԸ ՀԱՅՈՑ ԱՎԱՆԴՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Մասնակիցը եղի՛ր մեր հետաքրիր արշավներին

Հայկական բաշխարհին և հավատալիքներին  նվիրված ժողովրդական ավանդությունների մեջ ուժեղ են ջրի պաշտամունքի արձագանքները : Այլ կերպ չէր էլ կարող լիներ:  Հայտնի է, որ Հայաստանի շատ շրջաններ իրենք ցամաքային կլիմայի պատճառով միշտ մեծ պակաս են զգացել մթնոլորտային տեղումների։ Ջուրն այստեղ անհրաժեշտ  եղել ոչ միայն մարդկանց հիմնական բնակության սահմաններից հեռու լեռնավայրերում, ուր զբաղվել են անասնապտհությամբ, այլն նախալեռներում ու դաշտավայրերում, ուր ժողովողի պարապմունքի գլխավոր  առարկան եղել  է  երկրագործությունը։  Ջրի  գոյությամբ է  պամանավորվել մի   դեպքում անասունների,  արոտավայրերի, մյուս  դեպքում  էլ մարդկանց  ապրուստի  հարցը։
       Ըստ  այսմ և ջուրը վաղնջական դարերից դարձել է  Հայաստանի բնակչության հույսի, հուսահատության, ուրախության,  վշտի, երազանք­ների և կրոնական պաշտամունքի կարևորագույն առարկաներից մեկը։
         Ջրի վերոհիշյալ դերը երկրի բույսի ու բերքի  ժողովրդի տնտեսու­թյան ու կենցաղի համար իր անջնջելի դրոշմն է դրել նաև հայկական ավանդությունների վրա։ Հայ ժողովուրդը բազմաթիվ ավանդություններ  է ստեղծել իր երկրի լեռնային լճերի, գետերի, վտակների, առուների ու  աղբյուրների մասին։ Այդ ավանդությունների մեջ նա տվել է դրանց անունների բացատրությունը, արել է  ծագման պատմությունը, վեր է հանել այն ջանքերը, որ գործադրել է ինքը այդ ջրերը իր շա­հերին ծառայեցնելու համար։ Քիչ չեն մեզանում և այն ավանդություն­ները, որտեղ պատմվում է ջրի շուրջը ծաղած վեճերի և արյունահեղ ընդհարումների մասին, վերարտադրվամ են այն վարձերը, որ կատարել են տեղական և օտար իշխողները ջրի միջոցով ժողովրդին իրենց ենթարկելու, ծունկի բերելու և հնազանդության մեջ պահելու համար: Առանձնապես շատ են այն ավանդությունները, ուր խոսվում է Հայաս­տանի տարբեր վայրերում գտնվող բազմաթիվ աղբյուրների մասին, որոնցից սկիզբ են առել երկրի վտակներից ու գետերից շատերը, որոնց մոտ իր բնակությունն է հաստատել Հայկական լեռնաշխարհի անասնա­պահ բնակչությունը՝ լեռնային կամ հովտային արոտներում արածող իր հոտերն ու նախիրները ջրով ապահովելու համար, և որոնցից բխող հանքային ջրերով նա բուժել է իր հիվանդությունները, ոչնչացրել բուսա­կանության  վնասատուներին։   Բերենք   մի  քանի   բնորոշ   օրինակ.
          Վանա լճի մեջ ժամանակին ահռել վիշապներ են ապրել, որոնց հետ միշտ պատերտզմել են հրեշտակները։ Երբ վիշապը հազար տարե­կան է դարձել, հրեշտակները դեպի վեր են քաշել նրան ջրից, տարել, մոտեցրել են արեգակին, որի ջերմությունից վիշապը այրվել ու մոխիր դաոնալով, թափվել Է գետին։ Այդ ժամանակ այնպիսի թանձր մառախուղ է  պատել չորս կողմը,  որ մարդիկ մի քանի քայլի  վրա չեն տեսել իրար
       Ավանդության մեջ արձագանք է գտել ջրի պաշտամունքի հետ կապ­ված ամենահին հավատամքներից մեկը, որի համաձայն լճերի ու ծո­վերի մեջ կատարվող ալեկոծություններն ու փոթորիկները վերագրվել են այնտեղ  ապրող   վիշապակերպ   ձկներին,   որոնք  բարկության   ժամանակ տակն ու վրա են արել  իրենց շրջապատը։ Դա ոչ ֊այլ ինչ է, բայց, եթե յուրօրինակ մի արտահայտությունը օդերևութային վիշապի վեըարեբյալ:  Հայերի և ուրիշ ժողովուրդների մոտ տարածված հայտնի առասպելիրի համաձայն երաշտը լինում, է այն ժամանակ, երբ  վիշապը կտրում է երկնային ջրերի (իմա անձրևի) առաջը, որպեսզի ջրերը բացվեն, անհրաժեշտ է, որ մարդկանց բարեկամ ամպրոպային հերոսը ոչնչացնի նրան։
          Նույն   այդ  վիշապակերպ   հսկայական   ձկները,   ավելի  ուշ,  ինչպես այլուր, այնպես էլ մեզանում մարմնավորվում ու առարկայանամ են ջրի պաշտամունքի հետ, կապված վիշապներ կոչված հայտնի քարե  արձանների մեջ, որոնց հնությունը որոշ գիտնականների կարծիքով հասնում է մինչև մեր թվականությունից առաջ 5-րդ հազարամյակը։
           Տարոնում ժամանակին  ապրել  է  Աստղիկ անունով մի գեղեցկուհի:  Իրեն հետապնդող երիտասարդների  աչքից հեռու     մնալու համար     նա  ցերեկը թաքնվել Է և միայն գիշերներն է դուրս եկել։  Աստղիկը սովորություն է ունեցել ամեն գիշեր լողանալու Գուռգուռա գետի ջրառատ ավա զանում:   Իմանալով   այդ   մասին,   տարոնի   երիտասարդները   մոտակա լեռան  վրա խարույկ   են վառում  Աստղիկի  մարմինը   տեսնելու  համար։ Նրանց     աչքից     պաշտպանվելու     համար     Աստղիկը     Տարոնի     դաշտը պատում  է թանձր   մշուշով,   որից  և   գավառը   ստանում է  Մուշ   անունը ։
         Ավանդությունը ուշագրավ մի վերապրուկ է հեթանոսական Հայտստանի՝ սիրո, պտղաբերության և ջրի անձնավորում Աստղիկ ղիցսւհու պաշտամունքի: Պատահական չպետք է համտրել այս աոամով այն հանգամանքը, որ նրա անունը իբրև ջրային աստվածուհու՝ ժողովուրդը կապել, է այնպիսի մի ջրառատ ու արգասաբեր գետի հետ  ինչպիսին Մշո դաշ­տով հոսող Գուրգուռաա կամ պատմական Արածանի գետն է (Մուրադ չայ), Գրգուռ լեռան ստորոտում գտնվող իր մեծ ջրավազանով։ Աստղիկի հետ կապված ջրի պաշտամունքի այդ հետքերը մինչև 20-րդ դարի ւսկզբները  պահպանված՝ են  եղել Տարոնի բնակչության մեջ:
          Կոտայքի  Ջրվեժ  գյուղի անվան ծագման վերաբերյալ պատմում են, թե  մի տարի  այս  կողմերում մեծ երաշտ  է լինում,   երկու գյուղերի  ծերերը խորհուրդ են անում մի ճար գտնելու համար։ Նրանցից մեկն առաջարկում է լայնացնել մոտակա սարեց եկող առվի հունը, որպեսզի ավելացած ջուրը հերիքի իրենց։ Մի երկու օրում առվի հունը բավական լայնացնամ են։ Ջուրն իսկապես ավելանում է, բայց տեսնում են, որ այն դարձյալ չի կարող հերիքել երկու գյուղերին էլ։ Սկսում են վիճել թե ով է առաջ ջրելու։ Վեճը քանի գնում, տաքանում է։ Մի ծերուկ առա֊ջարկում է. ով աոաջինը կարողանա աղբյուրի ակին մատաղ անել, ջուրը նրանը լինի։ Երկու գյուղերի ջահելներն էլ թռչում են դեպի իրենց նա­խիրները։ Բոլորն անհամբեր սպասում են նրանց վերադարձին։ Շուտով երևում են հարևան գյուղի մարդիկ ոչխարը ասերին։ Ջրվեժցիների սիրտը ահ է ընկնում։ Նրանք սկսում են մտածել այն մասին, որ երաշ­տը պիտի տանի իրենց արտերը, գյուղը սովահար դաոնա։ Այդ միջոցին, հանկարծ, մի ջահել ջրվեժցի հանում է գրպանից դանակը, և մորթում ինքն իրեն։ Վեճը լուծվում է ջրվեժցիների օգտին, ջրի հերթը, ըստ պայ­մանի, նրանց է հասնում։ Այն տեղում, որ ընկնում է անձնազոհ երի­տասարդը, ջրվեժցիները մի խաչարձան են կանգնեցնում, որին երաշտ ժամանակ ուխտի են գնում, իսկ գյուղն էլ այդ օրվանից սկսում է կոչել Ջրվեճ:
        Ավանդությունը ամենայն հավանականությամբ սկզբնապես կապ­ված է եղել ջրին մատուցվող զոհաբերության հնօրյա սովորույթի հես։ Հետաոգայում է միայն, որ այն պահպանելով իր միջուկը, միացել է իրական֊-կենսական հիմքերի վրա Հայաստանի շատ վայրերում տեղի ունեցած բազմաթիվ արյունահեղ վեճերից մեկի հետ: Ավանդության ստեղծման հանգամանքների վրա  լույս է սփռվում մեր ձեռքի տակ եղած մի վիմական արձանագրություն, որը ընդօրինակված է Ջրվեժ գյուղի բլրի լանջին, հին գերեզմանոցի մոտ, այգու մեջ գտնվող միայնակ գեբեզմանի վրա գրված տապանաքարից և որի տակ, տեղացիների ասելով, թաղված է ավանդության հերոս անձնազոհ երիտասարդը։ Ահա այդ արձանագրությանը. «Այս տուն սգո.,. /Խա/չատրի որ սպանաւ ի վերա ջրի Ջըվիժո, կիսաւրետ ել ի յաշխարհէ եւ եթող կսկիծ ծնօղաց իմոց. որբ երկրպագէք  սուրը նշանիս յիշեսջիք ի տէր. թ/վին/  ՈԻԲ։  Վարդ.»։
       Այստեղից կարելի է մակաբերել, որ ավանդության հերոսը, հավա­նորեն, եղել է հենց վերոհիշյալ Խաչատուրը, որը սպանվել է Ջրվեժի ջրի համար, երիտասարդ հասակում (= կիսաւրեա ել ի յաշխարհէ)։ Արձանագրության տարեթիվն էլ (ՈԻԲ= 622+551 = 1173 թ.), իր հերթին, հուշում է մեz ավանդության հորինման մոտավոր ժամանակը, որը պետք է եղած լինի 1178 թվից առաջ, բայց թե երբ որոշակի ասելն անհնարին է։ Ճիշտ է, արձանագրության մեջ նշված է միայն երիտա­սարդ ջրվեմցու սպանվելու (և ոչ ինքնասպանության) մասին, բայց դա, տտվյալ դեպքում, էական նշանակություն չունի։ Կարևորն այստեղ այն է, որ սպանվողը ջրվեժցի է, երիտասարդ, սպանության պատճառն էլ՝  ջրի շուրջը   ծագած   վեճը։
       Գալով գյուղի անվան ծագմանը տրված բացատրությանը, ապա պետք է ասել, որ դա ժողովրդական սովորական մի ստուգաբանություն է, որի հիմքը, անկասկած, հանդիսացել է ջրի վեճ խոսքը, և որը ստեղծ­ված պիտի լինի ուշ դարերում, քանի որ տվյալ վայրի բուն անունը .Ջրվեժ (գոչգոչան) ձևով հիշատակված ենք գտնում ղեոես Ղազար  Փարպեցու մոտ (5-րդ դար)։ Որ «Ջրվեճը» գյուղի իսկական անունը չէ, այլ նրա ժողովրդական ուրույն հորջորջումը, երևում է նաև այն հան­գամանքից, որ, ոչ միայն   Ղազար Փարպեցու, այլ և նոր ժամանակների մեր մի քանի ուրիշ հեղինակների մոտ այն հիշվում է ոչ թե Ջրվեճ, այլ՝ Ջրվեժ  անունով։
            Ջիվանշիրի գավառի Կասապետ գյուղից դեպի արևելք, գետակի ափին կա սուրբ համարվող մի աղբյուր, որին տեղացիները «Եղին աղբ­յուր» են ասում։ Ավանդության համաձայն հին ժամանակ ամեն տարի այս աղբյուրի մոտ մի եղնիկ է եկել ու պառկել։ Գյուղացիները մռրթել են նրան և միսը հավասար բաժանել իրար մեջ, համարելով այն աստծուց ուղարկված մատաղ։ Մի անգամ էլ, երբ եզնիկը սովորականի նման նո­րից է գայիս աղբյուրի մոտ և սկսում է ջուր խմել այնտեղից, մի քանի գյուղացի, չսպասելով եղնիկի պառկելուն, հարձակվում են նրա վրա։ Այդ տեսնելով, եզնիկը փախչում է անտառի կողմը։ Գյուղացիները հաս­նում են   եղնիկի  ետեից  և բռնելով նրան    տեղն  ու տեղը   սպանում  են։ Հակառակ. Ընդունված հին սովորության, նրանք եղնիկի մսից բաժին չեն տալիս ուրիշներին, որի համար աստված պատժում է նրանց և դա­դարում է այլևս եղնիկներ ուղարկել:
       Ավանդությանը   մեզանում իրավացիորեն   համարվել   է     տակավին որսորդական   դարաշրջանից  պահպանված  ջրի  պաշտամունքի  հնագույն արտահայտություններից մեկը:Մի ժամասակ   էր   դա,   եբր  մարդը   դա­րան էր մանում ջրերի մոտ ուր իրենց ծարավը հագեցնելու համար գալիս էին զանազան կենդանիներ:  Այդպիսի ջրերը կարևոր նշանակություն ունենալով հին  մարդկանց  նյութական  գոյության  համար,  բնականորեն պիտի սրբացվեին  և պաշտամունքի առարկա դաոնային նրանց համար։ Այդ է հաստատում, նախ և, առաջ  «Եղին  աղբյուրի»  սուրբ համարվելու հանգամանքը, և  ապա ,ավանդության մեջ եղած այն հիշատակությունը, որի  համաձայն   այդ   աղբյուրի   մոտ   ժամանակին   սովորություն   Է   եղել եղնիկ   մատաղել։
            Վարագա լեռան մոտ  կա մի «Կաթնաղբյուր»: Ավանդություն ասում Է, թե սրա ջրերում ժամանակին լողացել և բորից բուժվել Է Սանատրոկ, թագավորի շունը: Տեսնելով այդ ինքը Աանաարուկն էլ է լողացել նույն աղբյուրում և բուժվել է բորից:  Ի հիշատակ «Կաթնաղբյուրի» հրաշա­գործության՝ Սանաարուկ թագավորո. նրա մոտ՝ Ա. Բարդուղիմեոսի գե­րեզմանի   վրա   կառուցել է տվել  համանուն վանքը:
        Աղբյուրի բուժիչ հատկությանը բացահայտող այս ավանդությունը ևս Հայաստանում ժամանակին գոյություն ունեցող ջրի պաշտամունքի֊ վերապրուկներից է: Այդ է Հասաատոստ ավանդությունը գրի առնող բա­նահավաքի այն վկայությանը, ըստ որի հիշյալ «Կաթնաղբյուրը» իբրև սուրբ աղբյուր ուխտստեղի է եղել տեղացի հայերի ու քրդերի համար։ Քիչ չեն մեզանում նան այն ավանդությունները, ուր պատմվում է Հայաստանի լեռների, քարերի, ջրերի և վերջիններիս հետ կապված հա­վատալիքների միշև գոյոթյոն, ունեցող ներքին կապի ու փոխհարա­բերության   մասին: Այսպես
            Ասում են, թե մի կույր աղջիկ եղբոր հետ ոչխար է արածացրել Բյուրայկան  լեոներում։ Մի օր էլ, երբ նա լվացվել Է այստեղի բազմաթիվ աղբյուրներից մեկի ջրով, աչքերը հանկարծ լուսավորվել են: Կա­տարված հրաշքը պարզելու համար աղջկա ծնողները գալիս են դեպքի վայրը։ Բազմաթիվ նման աղբյուրների միջ ից չկարողանալով գտնել  իրեն բուժող աղբյուրը, աղջիկն ասում է, Այս բյուր ակների մեջ ես ո՜նց իմա­նամ,  թե  որն  էր  այն   ակը։   Դրանից  հետո լեռների     անունր   մնում     Է Բյուրակն  ։
Ավանդության  մեջ  ջրերի  բուժիչ հատկության  հետ  կապված   հնօր­յա հավատալիքը    զուգորգվսւծ ու միահյուսված Է Բյուրակնյան լեռների՝ բազմաթիվ   լճակներով   ու   առվակներսմ հարուստ լինելու իրական փաստի  հետ,  լեռներ,   որոնցից,  ինչպես   հայտնի  է,  իրենց   սկիզբն  են   առել պատմական   Հայաստանի   մի  քանի   նշանավոր   գետերը  (Արաքս.   Արածանի,    Եփրատ
          Արևմտյան  Հայաստանում  գտնվող Զագրոշ լեռների   մասին   ասում են,  թե դրանք աոաջ եղջյուրավոր հսկա     Վիշապներ են եղել:     Զագրոշր փորձում է ուտել Տավրոսին, որի համար կռվի Է ելնում նրա դեմ։  Տավվոսը թեն իր մեծությամբ փոքր է, բայց  ավելի  ուժեղ լինելով,  այնպես է   հարվածում   Զագրոշի   ճակատին,   որ  նրա    եղջյուրները   պոկվում   են: Զագրոշր շշմած՝  մեջքը դեմ է տալիս Տավրոսի  Առնոս և. Արտոս եղջյուրներին։    բարկացած    այնպես   ուժեղ է  խփում նրա  մեջքին     ու փորին, որ մի մեծ ձոր է բացվում, որով սկսում է հոսել Զագրոշի արյու­նից գոյացած Զաբ  գետը և որը թեե վշշում Է, բայց անուշ ու անմահա­կան ջուր անի։  Ւսկ Զագրոշի փորոտիքի աղի ջրջրի մի մասն էլ  գնում է դեպի   Վան,   կազմելով   Վանա   լիճը ։
          Ավանդությունը խոսուն մի ապացույց Է լեոների ու  ջրիի պաշտամուն֊քի միջ գոյության ունեցող երբեմնի սերտ աղերսի, որն այստեղ արտա­հայտված է  ջրային հավատալիքի խորհրդանիշ վիշապներին հատկացված մեծ դերով   իբրև Ջագրոշ լեռներն  ու  Վանա լիճը  ստեղծող տաբերային   հզոր   ուժերի:
Մշո Աոաքելոց վանքի մոտ գտնվող ՚լխաջրիկ աղբյուրի աոջև կա .մի ահագին տաշտաձև քար, որին տեղացիները Տրդատի քար են կոչում; Ավանդությունն  ասում Է, թե այս քարը Մասիս  սարից գլխի վրա  դրած բերել Է Տրդատ թագավորը։ Ջերմ ունեցողները նրա վրա լոգանք են ընդունել  Գլխաւրիկ աղբյուրից բերված     սաոը  ջրով և բուժվել են     իրենց հիվանդություններից:
       Ավանդության մեջ, յորովի արտացոլված է քարի և ջրի պաշտամունքների միջև գոյություն ունեցող ներքին աղերսը, իբրև համապատասխան բարի ոգիների անձնավորությններ, որոնք միացյալ ուժերով բուժում են հիվանդությունից:
 
Ա. Ղանալանյան, Ավանդապատում, Երևան, 1969, էջ ԽԵ-ԾԴ

Հարցում

Արեգնափայլի Ձե՛ր գնահատականը:

Մենք Facebook-ում

Այցելուներ

  • Բոլոր այցերը: 300135
  • Բոլոր այցելուները: 26309
  • Գրանցված օգտատերեր: 2
  • Վերջին գրանցված օգտատերը: sipan4434
  • Հրապարակված նյութեր: 270
  • Ձեր IP-ն: 54.80.227.189
  • Սկսած՝: 21/02/2017 - 22:52