Խաչքարեր

Սեպագրեր

Վիմագրեր

You are here

Դիվացում

Մասնակիցը եղի՛ր մեր հետաքրիր արշավներին

 
         Կրոնների պատմության մեգ հաճախ կարելի է նկատել այն երևույթը, որ բարի աստվածը կամ դյուցազնը ժամանակի ընթացքում, օժտվում է չար աստ­ծու, չար դյուցազնի կամ դևի հատկություններով։ Այս երևույթը կարելի է ան­վանել դիվացում։ Դիվացումը կատարվում է երկու ուզզոլթյամբ. աոաջին դեպքում չար են հռչակվում օտար ժողովուրդների բարի ասավածները կամ դյուցազները, երկրորդ դեպքում սեփական բարի աստվածներն են զրկվում իրենց լուսապսակից և դասվում չարադևերի շարքում։ Կարճ ասելու համար աոաջին կարգի դեպքերը կանվանենք օտարինի դիվացում, իսկ երկրորդ կարգի դեպքերը՝ սեփականի դիվացամ։ Կրոնների պատմության մեջ օտարինի դիվացման ամենափայլուն օրինակներ տալիս է Հին Կտակարանը, որ բոլոր աստվածները սուտ ու չար կհայտարարե։ Հրեական կարծիքի բանաձևումը տալիս է սաղմոսերգուն՝ ասելով, թե «ամենայն աստուածք Հեթանոսաց դեւք են»:  Սեփականի դիվացման նշանավոր օրինակն է արիական աստվածների դիվացումը։ Հայտնի է, որ հնագույն դարերում արիական ազգերն ընդհանուր դիցաբանությւււն են ունեցել.  Այս  հատկապես անվիճելի է  հնդիկների ու  պարսիկների վերաբերմամբ։ Սակայն ժմանակի ընթացքում պարսիկները հասնում են կրոնական զարգացման մի աստիճանի, երբ սկսում են դիվացնել իրենց   պաշտած հին   աստվածները,   որոնք  շարունակում   կին   պաշտվել   հնդիկների կոզմից։ Սրա հետևանքով Վեգայի բարի աստվածները, մեջն առած նույ­նիսկ լույսի աստված Ինդրան էլ, դաոնում են չար ոգիներ ու դևեր։ Մինչև անդամ սանսկրիտերեն deva բառը, որ նշանակում էր լույս ու աստված՝ զեն­դերենում daeva և պահլավերենում ու պարսկերենում dev  փոփոխակների վե­րածվելով սկսում է նշանակել չար ոգի կամ դև:
          Կրոնների պատմության հասարակագիտական ուսումնասիրությունն, անշուշտ պետք է աչքի առաջ ունենա դիվացման երկու տեսակներն էլ, չմոռա­նալով սակայն, որ կրոնի զարգացման ընթացքում հսկա դեր վիճակված է ոչ թե օտարինի, այլ սեփականի դիվացմանը։ Վերջինս է գաղափարաբանական ցուցանիշը հանրային հոգեբանության փոփոխությունների, որոնք ոչ այլ ինչ են, բայց եթե հանրային-ընկերական կեցույթից բխող երևույթներ։ Հայ կրոնի պատմության մեջ էլ դեր կ խազացել դիվացումը յուր երկու տեսակնե­րով։
          Մեր դիցաբանության մեջ օտարինի դիվացման հետաքրքրական օրինակ­ներ   են   Բելն   ու  Բարշամը։   Ասորա-բաբելացիների   մեծագույն   աստվածը՝      եր կընքի   սւ  արեգակի   աստվածը   Բել  (= Բաալ)   ու     Բար-Շամ     (= Բաալ-Շամին) անունով՝   հին   Հայերեն   ներկայանում   է  իբրև չար  ու  բռնակալ   տիտան,   աստված,   որի   դեմ   կռ   են   ելնում  հայրենի   մեծագույն   աստվածները   կամ     դյու­ցազները,   Հայկն   ու   Արամը։   Միջին   դարերում   օտարինի   դիվացման   հիանալի նմուշներ   են   այն   որակումները,   որ   տալիս   են   հայ   դավանաբանները   մահմե­դականության հիմնադրին՝ ՄաՀմեդին  ու մահմեդականության   Մեսիային,   այն է  Մահդուն  կամ Մեհդուն.   Գրիգոր Տաթևացու  «Ընդդէմ Տաճկաց»   հետաքրքրա­կան   գրվածքը   Մահմեդին   անվանում   է   կարապետ   նեռին,   իսկ   Մահդուն,   որ ըստ մահմեդականների դեռ գալու է, Նեռն  ։
           Հատկապես   ուշագրավ  են   սեփականի   դիվացման   օրինակները  մեզանում։ Ահա   քաջ   կամ քաջք  բառը։   Ոչ  միայն   քաջությունն   էր   համարվում   հայոց մեջ  ամենամեծ  առաքինություն,   այլև  մեծագույն   առաքինությունը   կոչվում  էր քաջություն։  Հայոց   աստվածներին   ու  դյուցազն   արքաներին   էր   տրվում  «քաջ» մակդիրը;   Քաջ   ոգիները   կամ  քաջքերն   ամպրոպի   ու   կայծակի   վիշապամարտ զինակիցներն   էին,   բարի   ոգիներ,   ինչպես   քրիստոնեական   կրոնի   մեջ     հրեշ­տակները:  Քաջքերն   էին  բռնում կալանավորում վիշապազուններին   ու  դևերին; Հիմնվելով  նաև   մի  հին   ձեռագիր բառարանի     վրա,   որ   գրում  էր,  թե   «քաջ     է ոգի ըստ ինքեան բարի»,   Մկրտիչ Էմինը քաջերին  կամ քաջքերին միանգամայն ճիշտ բնորոշում  էր իբրև   «բարի   ոգիների,   որոնք  հակադրվում են  դևերին   կամ չար ոգիներին»։   Սակայն  երբ  ժամանակները փոխվում են և քրիստոնեության մուտք   գործելու   հետևանքով   փոփոխվում   են   կրոնական-դիցաբանական  հայացքները,   հեթանոսության  բարի   ոգի     քաջքերը     դիվանում  են,   և   այս     բառը կորցնելով յուր լավ իմաստը   դաոնում է «չարք» կամ «չարունք» բառերի նւյնանիշ:֊
        Էմինն իբրև դիվացման օրինակ բերում է նաև Արուսյակ անունը կամ բառը։ Նրա ասելով Արուսյակ (=Արուսի–ակ) բառը ոչ այլ ինչ է, բայց եթե սանսկրիտերեն arushi կամ arusha  բառը, որ իբրև հատուկ անուն գործածվելով նշանակում էր «առավոտվա փայլուն աստվածություն»։ Երկնային մար­մինների պաշտամունքի շրջանում փայլուն լուսաստղ Աստղիկը կամ Արուս­յակը պաշտվել է իբրև բարի աստված՛ կամ աստվածուհի ։ Բայց ահա գալիս  է քրիստոնեությունը։ Արուսյակն այլևս չէր կարող բարի ոգի համարվել, նա ­դիվանում է, և հայերն սկսում են Արուսյակ անվանել «դասից թափած» հրեշ­տակինսատանային,   երկնավեժ  սադայելին    ։
         Վերջապես հիշենք Սանդարամետի  զարգացումը։ Հայոց  Սպանդարամետը, զենդական   Spent aramaitis-ը պահլավական Spanta armat-ը  նոր   պարս­կական Sipandarmat-Ispandarmat-ը:  Սա երկրի ոգին էր, համապատասխա­նում էր հունաց Դիոնիսին  և երկրագործ  ժողովրդի  մեջ,  անշուշտ,  ամենահար դի   աստվածություններից   մեկը   պետք   է  համարվեր։   Հայաստանում   քրիստոնեության   ծավալումն  ազդեց   Սանդարամետի բնույթի   վրա   էլ:   Այս  դեպքում  էլ՛ հինն  ու վատը դարձավ հոմանիշ։   Կենսատու մայր  երկիրն,   արգասաբեր  Սանդարամետտ   դարձավ   մահահոտ   անդունդ,   սոսկալի      դիվարան,   չարքերով     ու սատանաներով լի  ստորերկրյա  աշխարհ,  որը  հակադրվում  է լուսաշխարհին   և  կռվում  երկնքի  ու  երկնայինների   դեմ։   Սանդարամետականը  համազոր  է  դառ­նում  սատանայականին,  և  սանդարամետական  ասելիս  շատ  անգամ  հասկաց­վում է  հենց  ինքը  Սատանան:   Դիտելի  է,  որ  սանդարամետ   եզակու փոխարեն  գործ է  ածվում՛ նաև սաանդարամետք, ինչպես որ ունենք դիքքաջքչարչարունքալքշիդարք։    Այս   հաճախ   անեզական   ձևերն   անշուշտ   ծայրահեղ   բազմոգեպաշտա կան հայացքի արտահայտություններ են:
           Բերած օրինակներն ակներև ապացուցում են, որ հայ կրոնի պատմու­թյան մեջ դիմացումն անուրանալի է Այս հավաստելուց հետո մոտենանք մեր բուն նյութին էլ տեսնենք, թե արդյոք մեր կրակի աստվածներն Արտավազդն ու Մհեր-Միհրը  ենթարկվել  են   դիվացման   գործին,   և  եթե   այո՝ ի՞նչպես։ 
 Արտավազդի դիվացում։
            Ինչպես գիտենք, Արտավաղգի զրույցները բաժանվում են երեք հիմնական տարբերակի, որոնցից մեկում Արտավազգը բարի է (Եզնիկ և Հարցմունք և պատասխանիք), երկրորդում՝ թե՛ բարի ու թե՛ չար (Խորենացի), իսկ եր­րորդում բացառապես չար՝ «շիդար) ածականով կամ Շիդար անունով (Վա­նական վարդապետ և այլք)։ Շիդարին վերաբերող զրույցները յուր հերթին կարելի է բաժանել երկու խմբի, սրանցից աոաջինը կլինի Արտավաղգի զրույցների հենց նոր հիշած Վանականի ու այլոց տարբերակ, իսկ մյուսը մի շատ կարևոր փոփոխակ, որոun գլխավոր հերոսը դիվական Շիդարն է, իոկ Արտավազդը՝ նրա հայրը (Ոսկեփորիկ, Գրիգոր Խլաթեցու Հայսմավուրք և այլն)։ Եթե պայմանաբար Եզնիկի տարբերակն անվանենք բԱ (բարի Արտա­վազդ), Խորենացունը բչԱ (բարի ու չար Արտ ավազդ), Վանականինը չՇԱ (չար Շիդա-Արտավազդ), Տաշյանի «Ցուցակինը» չշԱ (չար կամ շիդար Արատվազդ), իսկ մի ենթադրական տարբերակ՝ չՇ (չար Շիդար), ապա մեր կարծի­քով այս զրույցների զարգացումը ու միախառնվելը կարելի է պատկերացնել այսպիսի    ճյուղագրությամբ։
        Ըստ   այս   ենթադրական   ճյուղագրության     սկղբնապես   պետք   է  եղած  լինեն բարի Արաավազդի (Թ, 1) ու չար Շիդարի (Թ. 2) անկախ զրույցներ։ Այս զրույցները   միացել  են   և  առաջ  են   եկհլ     միացյալ      փոփոխակներ,     որոնցում բարի  հերոսն   Արտավազդն   է   իսկ  չարը՝   Շիդարը,   Թ.3-ում  սրանք   ժամանակակից   են   և  հավանորեն՝   հակառակորդ,   իսկ   Թ  4-ում   արդեն   դարձել   են   հարազատներ,   Արտավազդը  բարի  հայրն  է,  իսկ   Շիդարը՝    չար որդին։   Վերջապես գալիս են երեք խառն փոփոխակներ,  որոնցից մեկում (Թ. 5)  Արտավաղգը թե՛ չար է և թե՛ բարի (Շիդարը հանհես չէ  գալիս),  մյուսում՝ (Բ՝.  6) հերոսը չար է և կոչվում կ  Շիդար-Արատվազդ,   իսկ  վերջինում (Թ.   7)   Շիդար  հատուկ  անունը գարձել  է  հասարակ  անուն   կամ  ածական   և չար հերոսը   կոչվում  է  շիդար   Արտավազդ։
1. ԲԱ                   2. չՇ
                  3. բԱչՇ
                  4բԱ
                    չՇ
5. բչԱ                            6
                                       չՇԱ
                                       չշԱ
       Սեր այս ենթադրական ճյուղագրության գլխավոր կռվաններից մեկն այն համոզումն է, իր սկզբնապես շիդարը հաուկ անուն է եղել, ապա դարձել հասարակ անուն դև, չար ոգի նշանակաթյամբ և հետո միայն ստացել խենթ կամ խելագար բառի իմաստ։ Առաջին անգամ Գրիգոր Խալաթյանցն է 1896 թ-ին ընդունել,   որ   Շիդարի   զրույցը եղել է նույնիսկ   Խորենացու   ժամանակ,   և   Շիդար անունը ենթադրաբար համեմատել է պարսկական «շիդա» բառի հետ,  որ նշանակում է «խելագար»
        Տաս   տարի   հտոո   Վենետիկի   Մխիթարյաններից   Ներսեհ  Վ.    Անդրիկյանը   միաժամանակ   երկու      բացատրություն  է   տվել.   նախ  որ  «Շիդար»  բառը  կարող  է լինել արաբերեն «շաթր»՝ բառը, որ նշանակում է   անառակմոլեգին,  և  երկրորդ,  որ Շիդար անունը,   եթե հին   է   այս   հորջորջումը,   կարող   է   փոփոխակը   լինել   Տիրիթ-Արաաշեսի   որդի Աշխադարի   անվան :   Վերջին   բացատրության  դեպքում ուրեմն բառի հաջորդական  օղակներ  պիտի  եղած լինեն Աշխադար-Ախշադար-Շադա-Շիդար։   Այո  բացատրությունն ընդունում  են  Ստ. Կանայանցն ու ԿԿոստանյանցը: Մենք  Շի­դար  անանն   Աշխադարի   հետ   կապելն   էլ  համարում   ենք   ծայրահեղ      պատմականացման հետևանք։   Խնդրին  դարձեալ  պետք  է  մոտենալ  դիցաբանական   ակ­նոցներով։    Երբ   Գրիգոր   Մագիստրոսն   «Աշտիշատայ   դիւցազնական   դիւականցից»  կողքին   ու «Սանդարամետականի-սատանայի   մոտ  դնում  է     շիդարներին՝  գրելով,  թե   «շոլայտական  շիդարացն  շարս   շամադաղԼալ  շոՀանան   ի   վերայ մեր»,  ապա կասկած չի կարող լինել, որ ԺԱ դարում շիդարները չար ոգիներ էին համարվում։ Էջմիածնի ձեռագրատան Թ. 582 ձեռագրի 125ա էջում կարգում ենք. «... շիդարք եւ շահապետք եւ վիշապք եւ քաջք», որից նույնպես երևում է, որ շիգարները չար ոգի էին համարվում։ Ըսա այսմ ընդ­հանուր առումամո հասաատվում է Ալիշանի կարծիքը՝ «Շիդարք. այսուք... դևք էին». և Հերքվում Անդրիկյանինը՝ «Շիդարք... համենայն դեպս գեվ մը չէ».:
         Շիդար բառը Հետագայում «դեւ» իմաստով լինում է ածական՝ նույնանիշը դառնալով ժողովրդական «դիվոտ» բառին, որի հաջորդ առումն է արդեն «խելագար» իմաստը Շիդար բառը Գր. Խլաթեցու Հայսմավուրքի մեջ գարձել է Շիթար, իսկ ժողովրդական բարբառներից մեկում՝ շիթաը։ Վերջին ձևը գտնում ենբ Ալաշկերտ֊ցոց մի  առածի  մեջ,  որ անաեսված է մնացել  մինչև այժմ և  որ  հետնյալն  հ
           «Հուշիկ քալեմ,  կասեն  կամկար,  Շու-շուտ   քալեմ,   կըսեն՝   շիթառ»։
         Առածը մեջ բերող Աձառյանին ստույգ հայտնի չէ բառի նշանակութիւնը, և նա տարակուսանքով (մի զույգ հարցականով) բացատրում է.  «խենթուկ կամ   շտապո՞ղ»
          Շիդար անվան կամ բառի վերոհիշյալ բառատրութւուններեն մենք հակադրում ենք  հետևյալ  ստուուգաբանությունները։
           Շիդարը կարող է լինել ասորաբաբելացոց Շամիրամ-Իշտարը կամ, որ նույնն է, Kaukabta-Աոաղիկ-Իշաարը Այս աստվածուհին Արայի առասպելի մեջ հայ դյուցաղնին թշնամի է, որ ժողովրդական վեպի մեջ արդեն հատուկ չար մակդիրն ստացել կոչվելով Չար Աստղիկ: Իշտարը հեշտությամբ կարող էր դառնալ Շիտա-Շիդար։ Միակ դժվա֊արությունն այն է, որ մինչդեռ Իշտարը կին էր, Շիդարը տղամարդ է։ Սակայն հայ ժողովրդական վեպի գիտական ուսումնասիրությունը վաղուց լուծել է այս դժվարությունն ապացուցելով, որ դիցաբանական ու վիպական էակների սեռափոխությունը հնարավոր է և կա մեր վեպի թե՛ հին ու թե նոր փոփխախակների մեջ։ Արեղյանը ցույց է տվել, թե Խորենացու Տարբան-Տարօն տղան մեր վեպի այն աարբերակի մեջ, որ գանում ենք արաբացի պաամագիր Էլ-Վակիդու մատյանում, դարձել է Տարուն անունով աղջիկ, որ Սասնո հարսն է: Կանայանցն էլ յուր հերթին ապացոլցել է, որ հին հայոց Աստղիկ Դիցուհին ժողովրդական վեպի մեջ գարձել է Պարոն Աստղիկ թագավոր, իսկ Հուլիանդիս կայսրը՝ Հովհաննես Չմշկիկը նույն վեպի մեջ դարձել է քագուհի Չմշկիկ Սուլթան անունով:
         Բայց Շիդար անունը կարելի էմի ուրիշ կերպ էլ ստուգաբանել։ Պարսից և հայոց առասպելների մեջ չարության գլխավոր մարմնացումն Աժդահակն,  անվան հնագույն ձևն է Աժի-ԴաՀակ։ Հայտնի է, որ հայերենն ունի Աշդահակ նի, որի հնագույն ձևը  կլիներ Աշիդահակ՝ Աժի-Դահակին համապատասխան։
             Դիտելի   է,   որ  ժողովոդի բերանում  Արաշատը  հնչվում է   Արդաշատ և  Աստուած-Ասպածն   Աստուածածին բաոի  մեջ  դարձել  է   Աապարածին,   Ասվարածին,   Աստ֊վարածին)։ Այս ձևերի նմանությամբ Աշիդահակը կարող էր արտասանվել աՇԻԴԱՀար,  այս էլ արագաբանությամբ դառնալ Շիդար (ապա  Շիդար  կամ Շիթար,     Շիթար ու     Շիթառ)     ճիշտ      այնպես,   ինչպես   Թանահատի .վանքի   անունը      դարձել   է  Թանադի     
         Մինչև այժմ մեր հիշած տարբերակների մեջ ամենից շատ խոսվել կ 1 բԱ. ու 5 բչԱ վափոխակների մասին։ Ընդհանրապես անուշադրության են մատնված Շիդարի զրույցները, մինչդեռ առանց Արտավազդի ու Շիդարի զրույցների– հարաբերության հարցը պարզելու անհնարին է ճիշտ գաղափար կազմել այս առասպելի զարգացման ու հետնաբար նաև 1ության մասին։ Հատկապես ան­հրաժեշտ է շեշտել Թ. 4-ի խիստ կարևոր լինել,  մի տարբերակ, որի մեջ Արտավազդը բարի հայրն է, իսկ Շիդարը չար որդին:Մեր կարծիքով Թ. 4֊-ը կարող է ելակետ ու բանալի ծառայել   Արտավազդի  ու    Շիդարի     զրույցների պարզաբանության   համար։
         Այս զրույցների հաջորղականության մասին մեջ գրականության մեզ երկու հակադիր կարծիք կա։ Սրանցից մեկի տրաահայտիչն  է Գր. Խալաթյանցն, ըստ որի առասպելի հնաղույն փոփոխակ պետք է համարել հայկական Մեսիա բարի Արտավազդի զրույցը. լար Արտավազդինը հեատգայում է կազմվել քրիստոնեական մտապատկերների ազդեցությամբ։ Մյուս կարծիքի հեղինակր Մ. Աբեղյանն է, որի ասելով հնագույնը չար Արտավագդի առասպելն է, բարի Արտավազդինը հետո է ծագել և վերջում չարն ու բարին խառնվել են իրար: Նկատենք, որ Արտավազդի առասպելը քննելիս Աբեղյանը բոլորովին չի դադարում Շիդարի հարցը, (ւ այս հանգամանքը միակողմանի է դարձնում նրա վերլուծոլթյ՚ունը։ Ինչ վերաբերում է Ստ. Կանայանաին, ապա պետք է ասել, որ սա թեև թռուցիկ խոսում է Շի­դարի մասին, բայց Արտավազդի ու Շիդարի զրույցների առնչության կամ թե բարի ու չար զյուցազների առասպելների հաջորղականության հարցը չէ դնում։ Կանայանցի   կարծիքով,   Արտավազդի   ու   Շիդարի   զրույցներր   նման      լինելով՝ ազդել են իրար և շփոթվել, իսկ մասնավորապես Արտավազդի բնավորության երկվությունը բացատրվում Է նրանով, որ առասպելը պահել Է հիշողություններ, թե բարի հայ Արտավազդների ու թե չար-դև. մար Արտավաղղների մասին։
          Ինչպես երեաց արդեն զրույցների մեր կաղմած ճյուղագրությունից, այս կետում մենք համաձայն ենք Խալաթյանցի կարծիքին, հնագույնը պիտի համարել բարի Արտավաղդի առասպելը, դիմացման հետեանքով Է, որ կրակի ասաված  Արտավազդը  դարձել  է չար   Արտավազգ։
           Վեճի լուծմանը շատ նպաստում Է Աբեղյանի այն ճիշա բանաձեը, թե «մեր Արտավազդի առասպեչը նույնն Է, ինչ որ Մհերի առասպելը»: Եթե Արտավազդ=Մհեր (ու Ամիրան), իսկ Մհեր (ու Ամիրան)=Միհր-Միթրա, իսկ վերջինս միայն ու միայն բարի ասաված է, ապա տարակույս չկա, որ սկզբնա­կան Արտավազդը բարի ասաված կամ դյուցագն Է եղել։ Եթե մենք նկատի առ­նենք նաև այն ժամանակաբանական կարգը, որով հանդես են եկել Արտավազդի առասպելի տարբերակները մեր գրականության մեջ, ապա կնկատենք այն ուշագրավ երևույթը, որ քանի գնում ենք դեպի հին դարերն, այնքան զրույցի հերոսը բարի բնավորություն ունի, քանի մոաենում ենք հեանագույն դարերին, հերոսը չարանում է և դառնում անխառն դիվական, իսկ արանքում նա թե՛ բարի է ու թե՛ չար։ Առասպելի փոփոխակների այսպիսի կանոնավոր հաջորդականոլթյունը չի կարելի գրանցման պատահականություն համարել։ Այս   հաջորդականությունը  հլու  հետևում  է   դիվացման   զարգացմանը։
           Առասպելի հնագույն աարբերակը Եզնիկի պատմածն է։ Հետնագույնները– Շիդար կամ շիդար Արտավազդի փոփոխակներն են։ Միջին տեղը բռնում Է Խորենացու տարբերակը, որի հետաքրքրականությանր մեծանամ է նբանով, որ սրա մեջ  գտնում ենք  փոխանցման  հանդույցը՝  գրված  տաղաչափորեն.
        Ահա   դիմացման   լակոնական    ելակետը։
«Վիշապազունք   /  գողացան/   զմանուկն  
 Արտաւազդ եւ դեւ  փոխանակ / եդին»։
       Ժղովրդական սաեղծագործությունը հետին թվով սրբագրում է առաս­պելը; Վիշապամարտ Արտաշեսի զավակը չէր կարող վիշապամարտ չլինել կամ դև լինել. իսկական Արտավազդը, բարի դյուցազն Արտավաղդը գողաված է, վիշապազունները նրան փոխցրել ռն. նա գերի է դևաստսւնում. նա կարող է և պետք է ազատվի։ Վիշատամարտ Արտաշեսի պալատում մեծացած ե «ի ծննդե մոլեալ» արքայազնը բարի հոր զավակը չէ, այլ տեղը դրած վիշապազն։ Արևամանուկին փոխարինել է ղիվամանուկր։ Սա է, որ նախանձում է   Արաաշեսին։  Արտաշեսի մահվան ժամանակ, հեթանոսական սովորությամբ, շատ կոտորածներ էին լինում. Սրա վրա ասում են, Արտավազդը նեղանում է և ասում հորը.
 
«Երբ դու գնացիր,
Ու բոլերը քեզ հետ տարար,
Ես այս ավերակների վրա
Ի՞նպես թագավորեմ»
          Այս  դիվամանուկ   Արտավազդին   է   անիծ ւմ  վիշապամարտ  հայրն՝   օգնու­թեան   կանչեչով  յուր   մարտակից   ու   տարերքով  իրեն   հարազատ   բարի   ոգիներին՝ քաջքերին.
«Թե դու հեծնես որսի գնաս,
Ազատն ի վեր, դեպի Մասիս,
Քաջքերը քեզ բռնեն տանեն
Ազատն ի վեր դեպի Մասիս.
Այստեղ մնաս լույս չտեսնես»
          Շարունակռւթյան մեջ հերոսի բոլոր գծերը դիվական են կատարելապես։ Միակ հետքը, որ մնացել է բարի Արտավաղդի զրույցից, սրբազան կենդանիերի շների ներկայւււթյունն Է։ Դարբինների դերը համապաաասխանեցրած Է առասպելի նոր ոգուն, ինչպես Զևսիի կամակատար դարբին Հեփեսաոսը հունաց առասպելում կամ Հրուդենին օգնող Կավե դարբինը պարսից առասպելի մեջ, հայ դարբիններն Էլ, իբրև հրապաշտն ու. հրաշագործ էակներ, անշուշտ բարի աստծու լույսի, ամպրոպի ու կրակի աստծու կողմը պիտի պահեն ընդ եմ   դիվացած   հերոսի,   ուստի   և   «խփում էին սալին, որպեսզի Արտավազդի շղթաներն ամրանան»։
           Տրամաբանորեն փոխվում է Արտավազգի երկրորդ ու վերջին ելույթիի բնույթն Էլ։ Նա, որի մասին ցավելով ասում Էին, թե «արգելեալ Է ի դիվաց»  և  տենչանքով, ցնձությամբ ոլ «ի յոյս կապեալք» վիպերգում, թե «ելանելոց է ունելուց զաշխարհս», այժմ առասպելաբանվում է, թե շղթայված Է քաջքե֊ք և ջանք է անում դուրս գալ և աշխարհին վերջ տալ:
        Դիվացումը  կատարյալ է։ Վիշապահար Արգավ անի կատազի թշնամին եղել Է չարության ահռելի մարմնացում, գլխավոր վիշապ։ Հայկական Հրուդենը   դարձել   Է   քաջքերից   շղթայված   անմեռ   Աժդահակ։
 
Թ. Ավդալբեգյան, Հայագիտական ուսումնասիրություններ, էջ 52-60:

Հարցում

Արեգնափայլի Ձե՛ր գնահատականը:

Մենք Facebook-ում

Այցելուներ

  • Բոլոր այցերը: 300140
  • Բոլոր այցելուները: 26309
  • Գրանցված օգտատերեր: 2
  • Վերջին գրանցված օգտատերը: sipan4434
  • Հրապարակված նյութեր: 270
  • Ձեր IP-ն: 54.80.227.189
  • Սկսած՝: 21/02/2017 - 22:52