Խաչքարեր

Սեպագրեր

Վիմագրեր

You are here

Անահտական տոներ

Մասնակիցը եղի՛ր մեր հետաքրիր արշավներին

Հեթանոսական կրոնները գոյացել և զարգացել են այն վայրերում, ուր ժողովուրդների տնտեսական գոր­ծունեությունը խարսխված էր հատկապես երկրագործա­կան մշակույթի վրա։ Երկրագործական բնույթ կրող բոլոր կրոնների մեջ սկզբնական շրջանում գլխավոր աստվածը պատկերվել է կնոջ կերպարով և ամենուրեք՛ կոչվել է «Մեծ մայր» ու համարվել երկրագործության, պտղաբերության, արգասավորության աստվածուհի։ Այս երևույթը պետք է բացատրել հասարակական կազմակերպության սկզբնական ձևերից մեկի, մայրիշխանու­թյան գոյությամբ։
             Հնադարյան տոների արմատները թաղված են տվյալ պատմական ժամանակաշրջանի տնտեսական հարաբե­րությունների ընդերքում կամ հենց գյուղացու տնտեսու­թյան մեջ։ Այս առումով հեթանոսական տոներն առնչվում են գյուղատնտեսական աշխատանքի հետ։ Հիմք ունենալով այս տնտեսական պահը, տոները կարելի է բաժանել երկու խմբի՝ գարնանային և աշնանային։
          Տարվա եղանակներին համապատասխան, այս կամ այն աստծուն նվիրված տոնակատարությունը հնարավորություն է տալիս պարզելու այդ աստծու բուն էությունը։ Անահիտին նվիրված տոները, որոնք կատարվում էին ապրիլի սկզբներին և օգոստոսի կեսերին, հնարավորու­թյուն են տալիս ասելու, որ նրա պաշտամունքր աղերս­վել է երկրագործական աշխատանքների սկզբնավորու­թյան և վերջավորության հետ։ Եվ իրոք, ամենուր երկ­րագործության և պտղաբերության աստվածուհիների տոները աղերսվում են երկրագործական աշխատանքնե­րի հետ և պայմ ան ա վո բվում նրանցով։
            Անահտական տոների մասին տեղեկությունները խիստ կցկտուր են, . ուսումնասիրողների մեջ վիճաբանություններ կան նրան նվիրված այս կամ այն տոնի վերաբերյալ։ Մի բան պարզ է, որ հեթանոս հայերը իրենց ամենասիրելի աստվածուհուն պետք է նվիրած լինեին բազմաթիվ տոներ, սակայն մատենագրական տեղեկությունների սղության պատճառով հնարավոր չէ՝ առայժմ ճշտելու նրա բոլոր տոները։ Ուսումնասիրողնե­րի մեջ վիճաբանություննևր գոյություն ունեն Անահիտի գարնանային տոնի կապակցությամբ։ Ոմանք (Տաղավարյան և այլք) առանց փաստեր մեջ բերելու գտնում են, որ Անահիտի գարնանային տոնը մայիսին է եղել։ Վերջերս Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Պետական Ձեռագրատանը (Մատենադարան) հայտնա­բերվել է մի կարևոր հիշատակություն, որը ցրել է Անա­հիտի տոնի մասին եղած տարակուսանքը, հաստատելով, որ այդ տոնը եղել է ապրիլի 6-ին։ N2496 ձեռագրում, «Հարցումն և պատասխանի Վարդանա վարդապետի» գրվածքում մեջ է բերված Հովհաննես Գառնեցու պատ­մածը 1223 թվականին Երուսաղեմում մի աշակերտի տեսիլքի մասին, ուր ասվում է. «Եւ ես սկաս քննել տոմարական արուեստիւ զաւրն, և էտ ճշմարտապէս յապրիելի  ամսոյ  Ա(6)–ն,   և  գիտացաք  եթէ ճշմարիտ  է կրաւնքս մեր. և ես յորժամ լուա ի սուրբ հօրէն ի Հովհաննիսէն հաճեցա թէ տօնելն պատեհ է յատրիել Զ(6)–նաւետ (Ե) ացն, զի սուրբ Գրիգորի դնելն, վասն Անահտական պատկերին տալնին խափանելռյ էր»:
              Գրիգոր Լուսավորիչը, ոչնչացնելով հեթանոսական մեհյանները, դրանց փոխարեն կառուցում Է եկեղեցի­ներ, նվիրված զանազան սրբերի, համապատասխան այս կամ այն աստծուն, որի մեհյանը ոչնչացված էր։ Այս­պես, անահտական բոլոր մեհյանների փոխարեն հրա­մայեց կառուցել եկեղեցիներ նվիրված Մարիամ Աստվածսւծնին: Նա չէր կարող միանգամից վերացնել նան հեթանոսական տոները, ուստի նա դրանց տվեց քրիս­տոնեական բնույթ, անահտական տոները փոխվեցին Մարիամ Աստվածածնի տոներով։ Այսպես, Անահիտի գարնանային տոնը, որը կատարվում էր ապրի-ի 6-ին, վերանվանվել է Ավետյաց տոն և նվիրվել Մարիամ Աստվածածնին։ Ր դեպ, նշենք, որ այգ տոնի հետ կապ­ված ծիսակատարությունները և սովորությունները, Որոնք պահպանվել էին մեր ժողովրդի կենցաղում, կաս­կածի տեղ չեն թողնում, որ այդ տոնը ունի երկրագոր­ծական ծագում, առնչվում է բուսականության հետ և նվիրված է եղել պտղաբերության և արգասավորության աստվածուհուն։
                Անահիտի հաջորդ տոնը եղել է հուլիսին և մեզ է հասել «Վարդավառ» անունով։ Վարդավառի ուսումնա­սիրությունը ցույց է տալիս, որ այդ տոնի արմատները գալիս են շատ խոր հնությունից և թաղված են հեթանո­սական խավարում։ Հարց է ծագում, այդ տոնը հեթա­նոսական    դիցարանի    ո՞ր    աստվածուհուն է նվիրված եղել։ Այդ մասին հայագիտության մեջ կա հիմնականում երկու կարծիք, որոնցից մեկը այդ տոնը կապում է Աստ­ղիկի, իսկ մյուսը Անահիտի հետ։ Վերոհիշյալ երկու կարծիքի հեղինակներն էլ չեն բերում համապատասխան փաստեր, այլ հենվում են գերազանցապես ենթադրու­թյունների   վրա։
             Առաջին  կարծիքի  կողմնակիցները (Ղ. Ալիշան,   Տաղավարյան  և  ուրիշներ)  հավակնություն  ունեն   վարդավառը կապելու Աստղիկ աստվածուհու հետ,  վարդավառ բառը  մակաբերելով վարդ արմատից։  Սակայն  վարդավառ բառի լեզվաբանական ստուգաբանությունը այլ բան է   ասում։   Վարդավաո  սանսկրիտերեն      նշան ակում    է վարդ-ջուր,    վառ-սրսկել,   լվանալ:   Այսպիսով,    վարդա–վառ  նշանակում  է  ջրասրսկում։   Ըստ  Գ.   Ղափաանցյանի  վարդավառ բառի ծագումը գալիս է Փոքր Ասիայից և բոլորովին կապ չունի վարդի հետ, այլ առաջացել է խե­թական vard բառից, որ նշանակում է ջուր, և arr՝ բայից, որը  խեթերենում նշանակում  է լվանալ,  վերջինս  ստա­նում   է   նաև   լցնել,    սրսկել   իմաստը։    Այսպիսով,    դեն պետք է գցել այն հնացած կարծիքը, ըստ որի, վարդա­վառը իբր թե կապ ունի վարդի հետ։ Վարդավառի ման­րամասն    ուսումնասիրությունից     պարզվում է,  որ այն կապված է ջրի պաշտամունքի հետ և ոչ մի աղերս չունի վարդի հետ։ Դրան պետք է ավելացնել այն հանգաման­քը,   որ  վարդավառը   տոնվում  է   հուլիսի   կեսերին,   երբ վարդեր չեն լինում։
               Վարդավառի մասին հայտնված է մի այլ կարծիք ևս։ «Մեր հեթանոսական վարդավառի տոնն» հոդվածի հեղինակ Սուքիաս Վ. Պաբոնյանի կարծիքով, վարդավա­ռի տոնը նվիրված է եղել ոչ Անահիտին, ոչ էլ Աստղիկին, այլ այն զրադաշտական ծագում ունեցող մի տոն է։ «Վարդավառ» բառը ևս կազմված ըլլայ,— գրում է Ս. Պարոնյանը, -նոյն «Աէթրա» զենտ և վառ մեր հայկա­կան (վառել, լուսացնել) բառերն են և թարգմանոլի «կրակավառ», «հրավառ» կամ հրալոյց, (բղդ. «ճրագալույց»)։ Մի խոսքով, Պարոնյանն աշխատում Է վարդավառի տոնը կապել կրակի հետ։ Սակայն վարդավառը ոչ մի առնչություն չունի կրակի հետ։ Կրակի հետ աղերսվում է տեառընդառաջ տոնը, և երկրորդ՝ վարդ բառը կապ չունի Աեթրա (կրակ) բառի հետ, այլ, ինչ պես վերն ասացինք, առնչվել է վարղ-ջուր բառին, ապա վառ բառը «լուցանելի»-ին հոմանիշ չէ։ Ըստ մեզ վարդավառի  տոնը նվիրված է   եղել   Անահիտին:
            Ընդհանրապես պետք է նկատել, որ վարդավառի մասին եղած մատենագրական տեղեկությունները խիստ սակավ են, այդ պակասը լրացնում են ազգագրական՛ նյութերը, որոնց մանրամասն ուսումնասիրությունը մեզ բերում է այն համոզման, որ այդ տոնը նվիրված է եղել բերքատվության, պտղաբերության, արգասավորության աստվածուհուն։ Բերենք փաստեր, որոնք կհաստատեն մեր միտքը։ Գրեթե բոլոր գավառներում կա հետևյալ ուշագրավ սովորությունը, վարդավառին եկեղեցի են բե­րում հացահատիկի հասկեր, խնդրելով, որ դաշտերը մո­րեխից և կարկուտից անվնաս մնան, արտասանելով հետևյալ խոսքերը, «Աստոլած, պարզերես պահէ մեզ վարդավառի ձիլն ո՛ւ բոլքէն ու կարկուտեն, փետրվարի տաք ու շոգէն» ։ Սա պարզապես պտղաբերության աստ­վածուհուն հղված մի ուղերձ է, որով խնդրվում է ազատ պահել հացահատիկները և ընդհանրապես բերքը ազատ պահել բոլոր պատուհասներից։
            Ժողովուրդը պտղաբերության աստվածուհիներին վերագրում էր պտուղների հովանավորողի գերը, ուստի սահմանում էր ժամկետներ, մինչև այդ աստվածուհու այս կամ այն տոնը արգելվում էր այդ պտուղն ուտել, այլապես զանցառուները տվյալ աստվածուհու կողմից կենթարկվեին պատժի։ Ղարաբաղում մի տեսակ տանձ կա, որը կոչվում է վարղավառյան և թույլատրվում է ուտել վարդավառին ։ Այսպես, մինչև Մարիամ Աստվա­ծածնի (Անահիտի) տոնը, արգելվում է խաղող ուտել։ Այս տոնը գալիս է հեթանոսական շրջանից և անահտա­կան պաշտամունքի վերապրուկներից մեկն է:
           Պտղաբերության հետ ունեցած վարդավառի աղերսի մասին է վկայում հետևյալ երգը.                                             
Ցորեն եմ ցանել ծորին,
 Կը քաղեմ վարդիվորին,
Գըլուխըս ղուրբան կանեմ
Բայազդա ձիավորին ։
          Նույնպես և մինչև վարդավառը արգելված էր խնձոր ուտելը։ Այս հանգամանքը ցույց է տալիս, որ վարդավառի տոնը նվիրված է եղել պտղաբերության և ոչ թե սիրո աստվածուհուն։ Հետաքրքրական է, որ մինչև այժմ էլ որոշ տեղերում սովորություն կա վարդավառի հան­դեսին խնձորը, զատկական հավկիթների պես, պատա­րագին ցույց տալու։ Վարդավառի տոներին Հայաստանի գրեթե բոլոր գավառներում սովորություն կար, րստ որի տարբեր վայրերից տոնախմբության եկած այն տղաները և աղջիկները, որոնք առաջին անգամ էին իրար հանդիպում, նշանվում էին, որովհետև կարծում էին, թե այդ օրվա նշանվածները երջանիկ և բախտավոր կլինեն, կամ նրանցից ծնված երեխաները՝ «իմաստուն» և «շնորհալի»։ Այս սովորությունը մեզ տանում է դեպի հեռավոր անցյալը, երբ անահտական մեհյանների շուրջը տեղի էին ունենում նման երևույթներ։
Վարդավառի տոնին ամեն մի ուխտավոր պետք է մի փունջ անթառամ կամ գիներբուք, շուշան, նունու­ֆար, դալար ճյուղերի հետ միասին նվեր բերեր։ Սա հի­շեցնում է «պսակս և թաւ ոստս ծառոց», որոնք նվեր էին բերվում անահտական տոների ժամանակ, ինչպես վկայում է Ագաթանդեղոսը։ Հետաքրքրական է, որ Կեսարիայի հայկական գյուղերում մի տեսակ ծաղիկ կա, որը կոչվում է վարդավառ։
             Վերհիշենք նաև, որ անահտական տոների ժամանակ ամուլ կանայք հատուկ նվերներ էին մատուցում Անահի­տին, հայցելով նրանից երեխա (բեղմնավորություն)։ Նման սովորություններ պահպանվել են վարդավառի ժամանակ. «Վարդավառին ամուլ կանայք,գրում է Ե.Լալայանը,—- ուխտ են գնում Արայի լեռան մեջ գտնվող Ծաղկեվանք քարայրը, ուր կանգնում են առաս­տաղից կաթկթող ջրի տակ և աղոթում, որ Վառվառե կույսը իրենց երեխա պարգևե։ Եթե այս սուրբ համար­ված ջուրը իրենց գլխին կաթե, հավատում են, որ երեխա պիտի ունենան»։ Սա նույնպես պտղաբերության, ար­գասավորության,   ծննդաբերության   աստվածուհուն  վերաբերող մի վերապրուկ է, որ մաքուր կերպով պահ­պանվել է քրիստոնեական շրջանում, բայց իհարկե, ոչ Անահիտի, այլ Վառվառեի անվան տակ։
          Քրիստոնեական շրջանից մեզ հասած աղոթքներից նույնպես պարզվում է, որ վարդավառի տոնը նվիրված է եղել պտղաբերության աստվածուհուն։ Եղիշեն իր «Աղօթք վասն այլակերպութեան» աշխատությունումդ նվիրված վարդավառի տոնին, խնդրում է հասկերի և պտուղների առատություն, «Նույն վարդապետը պտուղներու համար առատութիւն կխնդրէ, ինչպես երբեմն ժողովոլրդը իր քրմապէտի բերանով կմաղթէր Դէմետրիէն հունձքերու աստվածուհիէն»։ Նույն հեղինակը գրում է–, «Ինչ որ նախ կհայցէին Անահիտէն... վարդավառին ըն­թեռնելի մեծ աղօթքին մեջ խնդրուա ծ է գերագոյն էակէն. սէր, զգաստութիւն, խաղաղութիւն, արդարութիւն, սրրութիւն, ոսկիածին «ղզաստութեանց մօր» շնորհաց խո հըրդանշաններն  են» ։
        Անահիտի տոներին մեծ խնջույքներ էին տեղի ունե­նում, հեռավոր անկյուններից դեպի անահտական մեհ­յաններն էին շարժվում հազարավոր ուխտավորներ, տո­նախմբությունները տևում էին մի քանի օր և կատար­վում էին մեծ շքեղությամբ։ Տոները կատարվում էին մեծ խրախճանքով և սակայն բնույթ կրող էքսցեսներով: Նույնը մենք տեսնում ենք վարդավառի տոներին, երբ նկարագրությունը մեջ ենք բերում հեղինակի խոսքերով, «Կնիկները ու աղջիկները, երիտասարդները ու ծերունիները թէեւ իրարու անծանօթ, համայնական պար կբռնեն եւ թմբուկի  ու փողի  ձայնով մեջքակոտործնկածալիկ գլխաշարժիկ, ոտնատրոփ, բայց միօրինակ ու միանուագ կըպարեն  կկայթեն կծպտին ու կերգեն»՝։
           Վարդավառի տոնի հիմքը ջրի հետ կապված արարո­ղությունն է (միմյանց վրա ջուր լցնել, ջրում լողանալ, ամբողջովին թրջվել), որը, ցույց է տալիս, որ դա տոն էր,  նվիրված ջրի  աստվածությանը։
           Անահիտը, որպես պտղաբերության, արգասավորության աստվածուհի, աղերսվում էր ջրի պաշտամունքի հետ և ուներ նաև ջրային աստվածության բնույթ, ինչպես այդ տեսնում ենք Իշտարի, Արտեմիսի, Կիբելայի և մյուս նմանակերպ աստվածուհիների պաշտամունքի մեջ։
Ավեստայում Ամու-Դարյա գետը կոչվում էր Անահիդա,  իսկ Զառավշանը՝ ԱնահիտաԴայտրա ։ Մեծամոր (Անահիտ) անունն էր կրում Հայաստանում այժմյան. Սև, ջուր գետը և Այղր լիճը, երկուսն էլ Էջմիածնի գավառում ։
            Վերոհիշյալ հանգամանքները լիովին ապացուցում են Անահիտի կապը ջրի հետ, իսկ վարդավառի տոնը, որի առանցքը կազմում էին ջրի հետ կապված ծիսակատա­րությունները, մեզ հիշեցնում է անահտական տոները, որոնց ժամանակ Անահիտի արձանի վրա ջուր էին լցնում։
Հետաքրքրական է նշել, որ վարդավառի հանդեսները մեծ շքեղությամբ կատարվել են հատկապես այն վայրերում, որոնք անցյալում եղել են Անահիտին նվիրված մեհյաններ՝ ս. Կարապետ, Հոգվոց, Առաքելոց վանքերում,   ինչպես   նաև   Մարիամ   Աստվածածնին   նվիրված մյուս եկեղեցիներում։ Սա Անահիտի (Մարիամ Աստվածածնի) վարդավառի հետ ունեցած աղերսի հեռավոր ակնարկ է։
           Անահիտի՝ վարդավառի հետ ունեցած աղերսի մասին հետաքրքիր ավանդություն է պահպանվել Դերսիմում, որի մասին Գ. Հալաջյանը հետևյալն է գրում. «Անահիտը Վարդեվորի (Վարգավառ) առավոտ կանախ իր լոգանքը երկու գետերի միացման վայրում առնելուց  հետո, կերպարանափոխվում է երկնքից հայտնված դիցուհու կեր­պարին, բարձրանում է Մնձրասարի ձյունածածկ ամե­նաբարձր գագաթը, և հեռվից հեռի դիտում է վարդավառի օրվա իր անունին նվիրված ժողովրդական տոնակատարությունների խրախճանքները» ։
          Անահիտի մյուս և ամենաշքեղ տոնը տեղի էր ունե­նում նավասարդի 11-ին։ .Այդ մասին Վիեննայի N10 ձեռագրում պահպանված է հետևյալ հիշատակությունը. «Եւ շինեալ սրբոյն Գրիգորի ի տեղւոջն յայնմիկ վկա­յարան, մեծ ել փառաւոր եկեղեցի յանուն Ս. Կարապետին Քրիստոսի Հովհաննու Մկրտչին եւ Աթանգինեայ վկային։ Եւ անդ էջ զնշխարս նոցա... Եւ սահմանեաց ամ ամէ աշխարհաժողով եւ թագաւորական այն լինել, որ օր մուտ է նաւասարդի ամսոյ իա, որ է Աւգոստոս ԺԱ եւ զի յայնմ աւուր տօնէին հայք ի կռապաշտսւթեանն Արամազդայ եւ Անահտայ» ։
           Ըստ «Յայսմաւուրքի» հիշատակության, այդ տոնը եղել է նավասարդի ԺԵ-ին, որ ավելի ճիշտ է, և համընկ­նում է  Մարիամ  Աստվածածնի  տոնին։
«Յայսմաւուր տօնէ սբ  ածածին
 Լուսավորիչն մեր  սբն   Գրիգոր
յորժամ կործանեաց   զիգական   պատ-
կերն Անահտայ զկնոջն Արամազդայ.
 և խավւանեաց զգարշելի տօն նո.
Կարգեաց  և  կանոնեաց յեկեղեցիս Հայասաանռաց;   Սըմին աւուր տօնել
սրբուհոյ ածածին։ Զի մոռասցին զգարշելի   տօն   պզծութեան.   և  փառա-
ւորեսցի տիրամայրն ՄայրամՊար-
­ծանքն և յոյսն քրիստոնէից. և այլ մի յիշեսցին զազրալիքն և. չարաչար գարշութիւնքն իւրեանց»։
           Հատկապես մեծ շքեղությամբ էր տոնվում Անահիտի վերոհիշյալ տոնը, որը կապված էր պտուղների հասունացման հետ և նրա տոնակատարությունը վերրած­վում պաղաբերության տոնի, որի ժամանակ մեծ քա­նակությամբ ուխտավորներ էին հավաքվում անահտա­կան մեհյանների շուրջը։ Այո ծիսակատարությունները ուղեկցվում էին աղոթքներով և երգերով, ապա տեղի էին ունենում խնջույքներ, որոնք տևում էին մի քանի օր և վերջանում էին, ինչպես Ալիշանն է ասում՝ «հեթանոսա­կան անկարգություններով» :
            Անահիտի այս գլխավոր տոնը մեծ շքեղությամբ կատարվում էր Երիզայում, որին մասնակցում էին նաև թագավորներն իրենց շքախմբերով հանգերձ, «Եւ իբրե հասին ի տաճարն Արտեմիղեայ ի մեծի քաղաքի, որոյ անուն Արղէն (Երէգ) էր, ուր ժողովէին թագաւորք և տօնէին.,,»։ Անահիտի այս տոնը նմանապես փոխարինված է Մարիամ Աստվածածնի տոնով, և կոչվում է «Վերափոխումն Աստվածածնի»։ Այդ օրը օրհնում են խաղող, դեղձ, թուզ և այլ հասած պտուղներ։ Աստվածածնի տոնը առավել մեծ շքեղությամբ կատալվում էր հատկապես այն վայրերում, ուր անցյալում եղել էին Անահիտին նվիրված մեհյաններ։
 
Կ. Վ. Մելիք-Փաշայան, Անահիտ դիցուհու պաշտամունքը, Երևան, 1963, էջ126-137:

 

Հարցում

Արեգնափայլի Ձե՛ր գնահատականը:

Մենք Facebook-ում

Այցելուներ

  • Բոլոր այցերը: 300138
  • Բոլոր այցելուները: 26309
  • Գրանցված օգտատերեր: 2
  • Վերջին գրանցված օգտատերը: sipan4434
  • Հրապարակված նյութեր: 270
  • Ձեր IP-ն: 54.80.227.189
  • Սկսած՝: 21/02/2017 - 22:52