Խաչքարեր

Սեպագրեր

Վիմագրեր

You are here

Անահիտի պաշտամունքի վերապրուկները

Մասնակիցը եղի՛ր մեր հետաքրիր արշավներին

Քրիստոնեության հաստատումով անահտական պաշ­տամունքը չանէացավ, նա շարունակեց գոյություն ունենալ նոր անվան տակ։ Անահիտը վերափոխվեց Մարիամ Աստվածածնի, իսկ վերջինս իր մեջ ամփոփեց Անահիտի պաշտամունքի գրեթե բոլոր գծերը։ Պատահական չէ, որ անահտական մեհյանների կործանումից հետո, ինչպես քանիցս նշել ենք, հենց նրանց ավերակ­ների վրա բարձրացան Մարիամ Աստվածածնի եկեղե­ցիները։ Անահտական տոները շարունակվեցին նույն եկեղեցիների շուրջը և անգամ նույն օրերը, բայց արդեն կոչվում էին Աստվածածնի անունով։ Այսպիսով, Աստ­վածածինը հանդիսանում է Անահիտի ժառանգորդը, հետևաբար վերջինիս վերապրուկները պետք է որոնել Մարիամ Աստվածածնի պաշտամունքի մեջ։
            Անահիտին վերագրված բժշկական ունակություննե­րը նույնպես փոխանցվել են Մարիամ Աստվածածնին։
Իր բժշկությամբ հայտնի էր Արճեշի Ակնանց գյուղի ս. Տիրամոր վանքը, ուր առողջություն հայցելու էին գալիս գոդու յարա (վեներական ախտ) ունեցողները, որոնք պետք է յոթ տարի մուրացկանությամբ զբաղվեին և ստացած գումարը նվիրեին վանքին, որից հետո, լո­ղանալով վանքի մոտ գտնվող աղբյուրի ջրում, առողջա­նալու էին։ Այստեղ ուխտավորներ էին գալիս ոչ միայն Վասպուրականից, այլև Երևանից, Նախիջևանից, Պարս­կաստանից։ Հայտնի է, որ այդ վայրերը անահտական մեհյաններ են եղել։ Անահիտի հավա­տացյալները, վարակվելով վեներական ախտով, այդ ախտը համարում էին Անահիտի տվածը և այստեղ բուժումը հայցում էին նրանից։ Նույնը տեղի էր ունենում ՛նաև ս. Տիրամոր վերաբերմամբ։ Մեջբերված ժողովրդա­կան երգը պարզ է դարձնում, որ Տիրամորը նույնպես հիվանդությունները բուժելու ունակություններ էին վե­րագրվում։
«Վին օր զարկէր՝ կենէր հաշաք
Ջառահ-հեքիմ Սուրբ Տիրամեր...
(Շատ եարալու նստած դռներ)
թափի մատներ՝ մանցի կոճեր։
Գուվամ քումբերդնխշուն  մոտէն,
Ջուզիմ հեռանալ քոն հօտէն,
Ջիմ կշտանա անուշ հօտէն,
Ջառահ-հեքիմ Սուրբ Տիրամեր...
Դու օգնական ու պահապան
Ջառահ-հեքիմ Սուրբ Տիրամէր»։
      Վասպուրականի Քաջբերունյաց Խաթուն Տիրամոր վանքը ուխտ էին գնում բժշկություն հայցելու նույնպես վեներական հիվանդություն ունեցողները, ի դեպ, նշենք, որ սիֆիլիս հիվանդությունը «Տիր ամոր յարա» էր կոչ­վում և ընդհանրապես այն հիվանդները, որոնք վանքում երկար   մնում    էին,    «Տիրամոր    խեղճեր»     անունն    էին կրում։
       Այսպիսով, Տիրամայրը մի կողմից հիվանդություն տվող է, մյուս կողմից բուժող և պահպանիչ: Եմանի հիվանդությունը նույնպես համարվում էր Տիրամոր տված, և հատկապես բուժումը հայցվում էր նրանից:  Եմանի աղոթքի մեշ ասվում է՝ «Ո՛վ սուրբ Մ արիամ Աստվածածին, դու բժշկես այս ցավը»։ Հոդացավությու­նը նույնպես համարվում է Տիրամոր տված և ժողովրդի մեջ կոչվում է Տիրամոր քամի։ Բազմաթիվ անեծքներ կան, որոնք ցույց են տալիս, որ այդ հիվանդությունները արված են տիրամոր կողմից, այսպես, «Տիրամոր քամին քաշայ քոլ ոտ ու ձեռ» , «Տիրամորանկ», «Տիիրամոր բա Լաք յարէն հանիս», «Տիրամոր բիթն հանես»։
           Անձևացյաց Հոգվոց վանքը լուսնոտության բուժիչն էր համարվում։ Հիշենք, որ Հոգվոց վանքը կառուցվել էր Գարբնաց քար կոչված վայրում՝ Անահիտի մեհյանի փոխարեն։ Ըստ Փավստոս Բյուզանդի, Ներսես հայրապետը այդ վայրը ուխտի գնալով, իր հետ տարավ բորոտներ և  Տիրամոր շնորհքով բուժեց, ինչպես նան հիվանդանոց կառուցեց ուրիշների համար։
          Հետաքրքրական է, որ վերոհիշյալ սովորությունները պահպանվել էին մինչև XIX դարի վերջերը։ Այդ մասին Գ. Սրվանձտյանի «Համով հոտով» աշխատության մեջ կարդում ենք՝  «Դարբնաց քարեր դեռ կան այդ անունով ալ տեղով, եւ մի սեւացած քարայր ուր կր ճենճերէին զոհք ղԱստվածածնոյն, բայց դեւք չքացեալ են, զի հրա­շագործ կենդանագիր Տիրամօր անարատ Ս. Կուսին կանգնեցաւ Ս, Բարդու Առաքելոյ ձեռամբ փոխանակ Անտհտյ արձանին եւ տաճարն կառուցաւ յանուն Աստվածածին, ուր վանք եւ օթևան շինուեցան ախտացելոց և ուխտաւորաց. որոնց շարունակութիւն կտևէ յայսօր»։
           Անահիտը որպես ծննդաբերության, պտղաբերու­թյան, արգասավորության աստվածուհի, բոլոր մարդ­կանց սերմերը և բոլոր կանանց արգանդի պտուղը ծնե­լու է պատրաստում և բոլոր կանանց բախտավոր ծննդա­բերությանն օգնում։ Հղի կանայք Անահիտից հեշտ ծնանդ էին խնդրում, խոստանալով նրան զոհ մատուցել։ Այդ մասին Ավեստայում գրված է, «Քեզ հղի կանայք դյուրին ծնունդ կխնդրեն…»։ Ահա Անահիտի այս պաշտամունքը նույնպես անցել է Մարիամ Աստվածածնին։ Հայաստանի մի շարք շրջաններում սովորություն կա ծանր ծննդաբերության ժամանակ, երբ կինը ուշաթավւվում է, «Մարիամ», «Մարիամ» են գոռում, որպեսզի վերջինս օգնության հասնի։ Հեռավոր անցյալում հավանաբար Անահիտ, Անահիտ են գոչել։ Հետաքրքիր է նշել, որ Վասպուրականում ծննդաբերության ժամանակ (հատկապես ծանր) տատմերը, նստած ծննդկանի հետևը, աղոթքով դիմում էր Մարիամին՝ « Ով սուրբ չպլախամեը աստվածածին, Մարութա բարձր աստվածածին… սուրբ խաթուն Տիրամեր, օգնության հասիր»։ Ապա՝ հղի կանայք ժամերով Աստվածածնի պատկերի առջև նստած աղոթքներ էին անում, հաջող ծննդաբերություն աղերսելով։
            Վասպուրականում հղի կանայք հեշտությամբ ազատ­վելու համար ուխտի էին գնում Մոկսի Դաշտ թաղում բարձրացած «Ասավածամոր քար» կոչվող սրբատեղին, ուր հղի կինը մեջքը հենում էր այդ՝ քարին, կարծելով, թե    դրանով   նա    Աստվածածնից    հեշտ    երեխա   բերելու շնորհք էր ստանում:  Մոկս ավանի Դաշտ թաղի արևմտյան կողմը բարձրացող Փոքր Պետս անունով լեռան գագաթը, ամեն, տարի ապրիլի 6-ին, «Ավետման» տոնի գիշերը, ուխտի էին դնում ամուլ կանայք, երեխա հայ­ցելու համար։.Ինչպես գիտենք, քրիստոնեական ուսմունքով «Ավետումն» Քրիստոսի մայր Մարիամի հղիանալու հիշատակն է, ղրանով էլ այն աղերսվում է արգասավորության հետ, իսկ դրա արմատները պետք է որոնել ավելի խոր հնությունում, այն է՝ անահտական պաշտամունքի մեջ։ Եթե հիշենք, որ Անահիտի գարնա­նային տոնը ապրիլի 6-ին էր, դրանով իսկ պարզ կդառ­նա, որ այդ «Ավետում» տոնի օրը ուխտի գնալու սովո­րությունը անահտական պաշտամունքի վերապրուկն է, որը այդքան մաքուր ձևով պահպանվել է, բայց արդեն ուրիշ անունով։
         Անահիտին վերադրվում էր նաև աղջիկներին լավ ամուսին տալու ունակություն, այդ առնչությամբ Ավեստայում պահպանվել է մի հետաքրքիր կտոր՝ «Քեզ արբունքին հասած աշխատասեր աղջկերքն իրենց հայ֊րենի տանմի աշխատասեր և ընդունակ ամուսին կխնդրեն»։ Վերոհիշյալ սովորության վերապրուկը հե­տաքրքիր ձևով պահպանվել է Վանում։ Վանի բերդի հյուսիսային կողմում, մի ահագին ժայռի մեջ, երկու կամարակապ բացվածքներ կան, ուր ամուսնանալու ցանկություն ունեցող աղջիկները գալիս են աղոթելու, որպեսզի Մարիամ Աստվածածինը (Անահիտ) նրանց լավ ամուսին պարգևի, աղոթելուց հետո աղջիկները սահում  են  կամարակապ  բացվածքների     առջևի   մասի 200 մետր երկարությամբ  առվով,  որպեսզի իրենց  մու­րազին հասնեն։                                                                                       
           Այդ վայրի մասին եղած հիշատակությունները մեզ բերում են այն համոզման, որ այդտեղ անցյալում եղել է անահտական մեհյաններից մեկը։ «Աւանդաբար պատ­մում են,գրում է Ե. Լալայանը,թե այդ երկու կա­մարակապ բացուածքները մի ժամանակ մեհեան են եղած, և դրանց առջև մարդկային զոհեր են տեղի ունե­ցել, որոնց արիւնն այգ առուով թափվել է ժայռից ներքև»։
          Այդ վայրը Աստվածածնին նվիրված սրբավայր է եղել, և քանի որ Անահիտի բոլոր մեհյանները վերածվե­ցին Աստվածածնի սրբավայրերի, ուր կառուցվեցին նրան նվիրված եկեղեցիներ, այս հանգամանքր նույն­պես հաստատող փաստ է վերը արտահայտած մեր մտքի։ Եվ վերջապես, նրա շուրջը ավանդաբար կատար­վող արարողությունները նույնպես խոսում են այն մա­սին, որ այդ վայրում եղել է Անահիտին նվիրված մեհ­յաններից մեկը։ Անահիտը որպես ծննդաբերության, պտղաբերության և արգասավորության աստվածուհի, անշուշտ ունեցել է օժանդակ ոգիներ (արբանյակներ), որոնք պետք է նպաստեին ծննդաբերությանը, սակայն նրանց մասին ուղղակի հիշատակություններ չեն պահ­պանվել։ Հետաքրքիր տեղեկություններ են պահպանվել ծննդաբերությանն օգնող ոգիների մասին։ Դրանք կի­րակմուտ, չորեքմուտ, ուրբաթմուտ ոգիներն են, որոնց կանայք համարում էին իրենց պաշտպաններր, և վերոհիշյա երեկոները, ի պատիվ նրանց, չէին աշխատում։ Կարելի է կարծել, որ այդ ոգիները Անահիտի արբան­յակների   վերապրուկներն    են,     որոնք    պահպանվել    են մեր ժողովրդի կենցաղում, բայց արդեն ուրիշ անուննե­րով։
            Խիստ ուշագրավ են մեզ մոտ լայն տարածում գտած կանացիակերպ աղամանները, որոնք, անշուշտ, աղերս ունեն ծննդաբերության, պտղաբերության հետ։ Վ, Բդոյանը փորձում է ապացուցել, որ դրանք կապված են  Անահիտի հետ և հանդիսանում են նրա  արձանները։
          Ինչպես հնում երաշտի ժամանակ Անահիտի արձանը շրջում էին գյուղերում, որպեսզի անձրև գա, նույն բանը արվում էր նաև Մարիամ Աստվածածնի նկատմամբ։ Ինչպես հաղորդում է Հ, Կոստանյանը, Ալեքսանդբապոլի «Եօթնվիրաց» ս. Աստվածածնի պատկերը երաշտի ժամանակ ման էին ածում Շիրակի  գյուղերում,  երգելով
«Երկիրս չորացաւհասկս չի լցւում,
Տիրամայր ս. կոյս,
Ջրի  ենք կարօտ,  անձրևի կարօտ,
մեռած չէ մեր յոյս,
Մենք վաստակած ենք, մեր աշխատանքը
պտղից  դեռ  զուրկ  է,
Տիրամայր ս. կոյս, մեր ձայնը լսէ
դու անձրև ղրկէ» ։
           Նման սովորություններ գոյություն ունեին Հայաս­տանի մյուս շրջաններում։
         Անահիտի հետ առնչվող տոտեմիզմը նույնպես արմատներ է գցել հայ կրոնական հավատալիքներում և վերապրուկային ձևով պահպանվել է ընդհուպ մինչև XX .դարի սկզրնեբը։
           Ինչպես վերը նշվեց, անահտական մեհյանների շուրջը ազատ շրջում էին նրան նվիրված երինջները, ցուլերը, որոնք խարանված էին դիցուհու նշանով, և ոչ ոք իրա­վունք չուներ նրանց ձեռք տալու, որովհետև նրանք գտնվում Էին սրբազան տաբուի ներքո։
          Այդ սովորությունը պահպանվել էր Հայաստա՛նում մինչև վերջին ժամանակներս։ Ի դեպ, ուշագրավ են Կյումոն եղբայրների հաղորդած տեղեկությունները, ըստ որոնց Երզնկայի գավառում (իսկ դա պատմական Եկեղյաց գավառն Է, ուր անահտական պաշտամունքը այն­քան լայն էր տարածված, որ ամբողջ գավառը սրա անունով կոչվում էր Անահտական), XIX դարի երկրորդ կեսին ազատ շրջում Էին գոմեշների նախիրները. «Այսօր ալ, ինչպես Ղուկուղղոսի օրոք, ազատորեն կճարակին գոմեշներու նախիրները, որոնք Անահտի ցլապահ դիցուհւոյն նուիրուած էին» »
            Վերը նշվեց, որ Մարիամ Աստվածածինը ժառանգել է անահտական պաշտամունքի գրեթե բոլոր գծհր, ինչպես Անահիտին նվիրում Էին ցուլեր, երինջներ, նոյնը կա­տարվում էր նաև Մարիամ Աստվածածնի նկատմամբ։ «Տիրամօր նշան», այսինքն՝ ճակատին սպիտակ նշան ունեցող ցուլը կամ եզը անպայման պետք է նվիրվեր ս. Տիրամոր վանքին։ Այդ մասին հետաքրքիր տեղե­կություն է հաղորդում Ն. Սարգսյանը. «Նուիրակքդ ի շրջագայելն եթէ առ ոլմեք տեսցեն յեզացն կամ ի կովուց խայտախարիս՛, որպէս ինչ սահմանեալ են յինքեանս, ազդ առնեն տեառն իլրում թէ այդ անասուն Տիրամօր է սեփական, զի նշան նորա յայտնի երևի ի դաև տէբն  երկուցեալ ՛ի խղճէ մտաց  և կամ յանիծից զնոցա՝ տայ ցնոսա անհակառակս...»)։ Նմանօրինակ սովորություններ գոյություն ունեին Հայաստանի հա­մարյա բոլոր գավառներում։ Դերսիմում, ինչպես հա­ղորդում է Գ. Հալաջյանը, ճակատին սպիտակ աստղա­նշանով կամ կիսալուսնի ձևի նշանակով ծնված հորթերս նվիրում էին Անահիտին և զոհաբերում Վարդավառի տոռ­նին և տեղացիների մոտ այն պատկերացումը կա, որ այդ տիպի հորթեր ծնող կովերը հղիացել են լեռներոլմ դեռևս գոյություն ունեցող Անահիտի ցուլերից։ Ուշա­գրավ է, որ Դերսիմի շատ գյուղերում կան գոմեր, որոնք կրում են Անահիտի անունը և այնտեղ են պահում նրան նվիրած անասունները։
         Վերևում մանրամասն խոսվեց Անահիտի հետ առնչվող կրոնական հետերիզմի մասին, նշելով, որ խորը անցյալում գոյություն ունեցած հետեոիզմի հետքերը պահպանվել են XIX դարում։ Չկրկնելով արդեն ասվածը, նշենք միայն, որ Անահիտի հետ աղերսվող կրոնական հետերիզմի վերապրուկները, որոնք պահպանվել են մինչև XIX դարի երկրորդ կեսը, ենթարկվել են վերափոխումների, կրոնական հետերիզմը արդեն որոշ էվո­լյուցիա է ապրել։ Վաղ շրջանի հետերիզմի հիմնական մեխը կուսության զոհաբերումն էր մայր աստվածուհուն) իհարկե, դրա հետ կապված էր նաև արգասավորության սկզբունքը, իսկ XIX դարում կրոնական հետերիզմի մեզ արդեն կուսությունը զոհաբերելու գաղաձարը իսպառ վերացել է, տեղի տալով միայն ծննդաբերության։ Այժմ հետերական  բնույթ՝ կրող  ծեսերը  միայն  մի  նպատակ ունեին,  այն է    սրբերի (Անահիտի)  օգնությամբ արգա­սավորվել, հղիանալ:
           Վերը նշվեց, որ անահտական պաշտամունքը հայե­րի, ինչպես նաև բոլոր անահտապաշտ ժողովուբրների մոտ սերտ աղերս ունի լուսնի հետ, Անահիտը դրամների վրա և ամենուր հանդես է գալիս կիսալուսնի պատկերի հետ միասին։ Վերոհիշյալ վերապրուկը դարձյալ պահ­պանվել է Մարիամ Աստվածածնի պաշտամունքի մեջ, վերջինս գրեթե բոլոր ավետարանների վրա պատկեր­ված է կիսալուսնի ի հետ միասին։ Դեռ ավելին, Քրիստո­սին նմանեցնելով արեգակին, իսկ Մարիամին՝ լուսնին, ասում են հետևյալ շարականը. «Սրբուհի ի լիբանանէ դիմեալ հարսն զգեցեալ զարեգակն արկեալ զքև և ընդ ոտիւք լուսինն,  ստուերատեսակ»՝։
           Անահիտի վերապրուկները պահպանվել են նաև հասաուկ անունների մեջ. Անահիտ և Անահիս անունները շատ տարածված են Հայաստանում։ Հետաքրքրական է, որ Դերսիմում ոչ միայն հայերի, այլև քրդերի մոտ կա Անահիտ անունը ։ Ըստ ՝ Ագաթանգեղոսի, Անահիտին արված էին հետևյալ տիտղոսները (անունները)՝ Ոսկե­մայր, Ոսկեծին, Ոսկեհատ, ընդ որում, Ոսկեծին, Ոսկե­հատ ածականները վեր են ածված հատուկ անունների և. վերապրուկային ձևով պահպանվել են ընդհուպ մինչև մեր օրերը։             Այս հանգամանքը, ինչպես ճիշտ կերպով նկատել է Կ, Կոստանյանը, վկայում է Անահիտի լայն  ժողովրդականության մասին։ Անգամ քրիստոնեությունը երկար ու ձիգ դարերի ընթացքում չկարողացավ անէացնել նրա հիշատակը։
         Հայաստանում Անահիտի պաշտամունքն այնքան լայն ժողովրդականություն էր վայելում, որ անգամ քրիստոնեության ընդունումից հետո, Տիրան թագավորի ժամանակ, գաղտնի ՚կերպով դարձյալ պաշտում կին Անահիտին, ուխտ էին գնում Երզնկայի տաճարը, ապա Գայլ գետի ափին ճոխ  խնջույք էին պատրաստմ, ուր հարբում էին, ապա տաճարը պատում էին ճյուղերով և փնջերով։
         Ինչպես Անահիտին էր նվիրված առանձին գավառ, որ կոչվում էբ Անահտական (Եկեղեաց), Անհըտճլար գյուղը, Անահտաձորը, նույնը կատարվում է նաև Մարիամ Աստվածածնի նկատմամբ, նրան նույնպես նվիրում էին ձո­րեր, գյուղեր։ Այսպես՝ Աստվածածնի անունով գյուղեր կային Վանում՝ Լիմ կղզու դիմաց, Սյունաց Սոդք գա­վառում, Վասպուրականում, Այրարատյան նահանգի Բասեն գավառում, Գողթան գավառում կար Աստաձոր անունով գյուղ, նվիրված Աստվածածնին, նրան նվիրված կային նաև բազմաթիվ վանատեղեր և այլն։ Սրանք նույնպես պետք է Անահիտի վերապրուկներից համա­րել։
Հետաքրքիր է պարզել, թե իրոք Անահիտի ազդեցու­թյունը մեր հերոսական էպոս «Սասնա ծռերում» պահ­պանվե՞լ է, թե ոչ։ Այդ առնչությամբ «Հանդես Ամսօր­յայ»– ում զետեղված էր «Անահիտ—Արև—Աստղիկ» և հայ ժողովրդական վեպի «Դեղձուն — Ծամ—Գոհարը» հոդվա­ծը, ուր գրված է, «Անահիտ ոսկեծին, ոսկեմայր, ոսկե­հատ։ «Ոսկու պատկեր» նկարագիրն ինքնին բաւ է համեմատութեան դնելու 40 ճող-ծամի հետ, որ ուրիշ անունով  կը  կոչուի Դեղձուն  Ծամ,  դեղձուն  մազեր  ունեցող, ոսկի ծամերով շրջանակուած դեմքի տեր,  եւն»։
          Այսպիսով, դուրս է գալիս, որ Անահիտը Էպոսում արտահայտվել Է հանձին Դեղձունի։ Մենք այն կարծի­քին ենք, որ Անահիտը Էպոսում դրսևորվել Է ոչ թե Դեղձունի, այլ            Խանդութ Խանումի կերպարով, հետևյալ պատճառներով.
1. «Աասնա ծռեր» էպոսի տարբերակներից մեկում Խանդութին տրված Է Չլկազ մականունը , որը նշանա­կում Է քառասուն հյուսվածք, այսպիսով, ոսկե մազեր, ոսկեծին լինելու հանգամանքը կարելի Է վերագրել նաև Խանդութին։
 2. Իշտար աստվածուհին, ըստ «Գիլզամեշ» վեպի, ապրում Էր Լիբանանի լեռներում, մայրիների անտառում, նրա պահապանն Էր հրեշ Համբաբան, նույն պայմաններում ապրում Էր Խանդութը, նրա պահապանն Էր հրեշ Համտոլը ։
3. Ինչպես Անահիտին էին նվիրված ձորեր, բերդեր, գավառներ, նույնը կատարվում Էր նաև Խանդութի նկատմամբ՝ Խանդութա ձոր, Խանդութկալա, Խանդութ քաղաք   և այլնէ՞
             Վերոհիշյալ հիշատակությունները հեռավոր ակնար­կություններ են Էպոսի վրա Անահիտի ազդեցության վե­րաբերյալ։
Անահիտը   ժամանակին   խոշոր   ազդեցություն   Է   ունեցել գրական թեմատիկայի վրա, հավանաբար նրան էին նվիրված բազմաթիվ գրական գործեր, որոնք մեզ չեն հասել։ Պետք է նկատել, որ Անահիտը որոշ ազդեցություն Է թողել XVII—XIX դարերի գրա­կանության վրա։ նրան նվիրվել են բազմաթիվ բանաստեզծությոլններ, հիշենք ներսես Մոկացու «Դարբնաց քար», Վահրամ Պահլավի «Անահիտի մեհյանը», Մանուկ Արեղյանի «Ոսկեմայր-Տիրամայր», Դ. Վարուժանի    «Անահիտը»   և  այլն։
         Այսպիսով տեսանք, որ Մարիամ Աստվածածինը իր մեջ ամփոփել է անահտական պաշտամունքի բոլոր գծե­րը և յուրացրել Է նրա լայն տարածվածությունը, ուստի միակողմանի Էէ հնչում պրոֆեսոր Ն. Ադոնցի «Հին հայոց՝ աշխարհայացքը» աշխատության մեջ արտահայտված հետևյալ միտքը. «Հայ եկեղեցին հնում սառն վերաբեր­մունք ուներ գեպի Մարիամ Աստվածածնի պաշտամուն­քը, երեւի մասամբ այն պատճառով, որ նա վերակո­չում. Էր հեթանոս աստվածուհու յիշողութիւնները, որը նմանապէս Աստոլածամայր էր կոչվում։ Արա հետքերը բնաջինջ անելու նպատակով եկեզեցին պատրաստ էր ստուերի տակ պահել եւ մինչև իսկ ուրանալ Մարիամի իրաւունքները» ։ Այնինչ, իրականում հակառակն ենք տեսնում, քրիստոնյա քարոզիչները ոչ թե Անահիտի հետքերը բնաջինջ անելու նպատակով աշխատում էին Մարիամին ստվերում պահել, այլ ջանում էին Անահիտին փոխարինել Մարիամով և այդ իսկ պատճառով անահտական մեհյանների ավերակների վրա Աստվսւծածնին նվիրված եկեղեցիներ էին կառուցում։ Անահտական տոները փոխարինվում էին Աստվածածնի տոներով, ամեն կերպ  աշխատում էին հակադրել  երկու աստվածուհիներին, ցույց տալով Աստվածածնի գերակշռությունը։ Այդ բանը շարունակվում է անգամ XVIII-XIX դաբերում։ Ղ Ալիշանը աչդ առնչությամբ գրում Է. « Ինչ զարմանալի փոփոխութիւն և աննման յարմարութիւն; Աստղական և Անահտայ ոսկեծղի, ոսկեձոյլ, ոսկիամայր անդրեաց տեղ, փայտեայ խոշոր անշուք պատկեր մը, բայց կերպարանածը անոցմէ մեծ, աստուածային Իսկուհւոյ մը, ոչ քեռ և դստեր կամ կնօջ դից, այլ մօր աստուծոյ, և անամուսին  մօր որ է ըսել կին և կոյս միով բանիւ կուսամայր. հրաշալի բան բոլոր հեթանոսաց իմաստութենէն վեր. որք Աստղկայ և Անահտայ նման մենասէր կոյսեր առին իրենց շնորհացը համար դարձուցին ի բոզ և. ի բովը նանայս» :
          Ոչ մի սրբի, նույնիսկ Քրիստոսի համար, այնքան սրբատեղիներ չեն եղել, այնքան տոներ, ուխտագնացու­թյուններ չեն արվել, որքան Մարիամ Աստվածածնի։ Հայկական տոնացույցում նրան նվիրված հինգ տոն կա նշված, ոչ մի սուրբ այդքան տոն չի ունեցել։
Սույն միտքը հաստատելու համար կարելի է անել հետևյալ համեմատությունը։ Վասպուրականի նահան­գում կար Աստվածածնին նվիրված 16 եկեղեցի, այն դեպքում, երբ ս. Գևորգին՝ չորս եկեղեցի, ս. Գրիգորին՝ երկու, Ամենափրկչին՝ երկու և այլն։ Այս թվերը պարզ են դարձնում, թե որքան տարածված էր Մարիամ Աստ՛վածածնի պաշտամունքը։ Ուշագրավ է, որ «Աասնա ծռնր» հերոսական էպոսում ոչ մի սրբի անուն չի նշվում, բացի Աստվածածնից։
         Մարիամ Աստվածաձնի պաշտամունքի լայն տարածվածությունը հայերի մոտ նկատել են անգամ օտար ուսումնասիրողները։   Այդ  առնչությամբ   անգլիացի   գիտնական Լինչը գրում է, «նշանակալից է, որ այդ  հինգ եկեղեցիները (խոսքը Վանի եկեղեցիների մասին է, Կ. Մ.-Փ.), որ հայտնի են Հանկուսներ և Հակոբի անու­նով, բացի վերջինից, բոլորն էլ նվիրված են Ս. Կույս Մարիամին, նրան են ձոնված նաև երկուսը այն վեց եկեղեցիներից, որոնք գտնվում են քաղաքում և շրջա­պատված են պարիսպով։ Այս փաստը առանձնապես շեշտում է  Աստվածամոր  հատուկ   պաշտամունքը»։
          Վերոհիշյալ նյութերը պարզ ցույց են տսլիս, որ Աստվածածնի պաշտամունքը, ինչպես վաղ անցալում, այնպես էլ մինչև խորհրդային կարգերի հաստատումը Հայաստանում, լայնորեն տարածված էր։ Հետևապես, մեր կարծիքով Ն. Ադոնցի վերևում առաջ քաշած միտքը ճիշտ չէ։
          Անահիտի պաշտամունքի չափազանց ուշագրավ վե­րապրուկներ են պահպանվել Դերսիմում, որը շրշապատված լինելով անանցանելի լեռնեոով, կտրված էր արտաքին աշխարհից և գրեթե անաղարտ կերպով պահ­պանել է դրանք։ Դերսիմում կան Անահիտին նվիրված մեհյանների մնացորդներ, Անահիտի կաթնաղբյուրներ, գոմեր և նրա հետ կապված բազմաթիվ ավանդություն­ներ։ Ինչպես վկայում են Դերսիմի ուսումնասիրողները՝ Գ. Հալաջյանը, քուրդ գիտնական Նուրի Դերսիմին և ու­րիշներ, Անահիտը մինչև օրս էլ պաշտվում է Դերսիմի թե հայերի և թե քրդերի կողմից։ Հարց է առաջանում, ինչով բացատրել այն հանգամանքը, որ Անահիտի պաշտամունքը առկա է նաև քրդերի մոտ. դա պետք է բացատրել նրանով, որ Դերսիմի քրդերի նախնիները հայեր են եղել, որոնք հետագայում քրդացել են և նրան­ցից է անցել Անահիտի պաշտամունքը քրդերին։
Դերսիմում հայտնի են Մնձուրի կաթնաղբյուրները, որոնք ըստ ավանդության բխում են Անահիտի ստինքնե­րից՝  այդ ջրերը կենարար են և. կոչվում են զավակատուր, արու զավակ ունենալ ցանկացողները խմում են արևել­յան  ակից, իսկ  աղջիկ ցանկացողները՝  աբևմտյան։
         Այդ աղբյուրների մոտ, ինչպես հաղորդում է Նուրի Դերսիմին, աշիրաթների մեջ ծագած վեճերը խաղաղ լու­ծում են գտնում, Անահիտի կաթնազբյուրներից ջուր խմելով, նրանք հաշտվում են։ Դրա վերաբերյալ հե­տաքրքիր քառյակ է պահպանվել քրդական բանահյու­սությունում*
«Թըրքաց տուշման լեռ է Տուժիկ
 Հզորության սարն է Մունզուր,
կաթն Անահտա, կաթ մայրական,
ով որ խմե եղբայր կըլլա»։
          Բազմաթիվ ավանդություններ կան Դերսիմամ Անա­հիտի մասին։ բերենք դրանցից մեկը.  «Պատմում են, թե,— գրում է Գ. Հալաջյանը,— տեսնողներ են եղել, որ Եփրատի և Արածանիի միացյալ ջրերի շառաչից օդը բարձրացած ջրացայտ կաթիլներից մաղվող անձրևի  տակ, ապառաժի կատարին հաճախ նստած է լինում, լայնանիստ ճակատով, երկար վարսերով, կամար և թավ հոնքերով, խիտ և երկար արտևանունքներով (թարթիչ) նշաձև աչքերով, շամամի նման կլոր ծծերով, չնաշխար­հիկ մի գեղեցկուհի, որ իր նուրբ և երկար մատներով ծամերն է սանրում,  գցում ուսերին .ու կրծքին, և ասում ձն, թե այդ գեղեցկուհին, որ մեջքից վար ձուկ է, մեջքից վեր՝ կին, մեր մայր Անահիտն է։
Պնդողներ կան, թե մեր օրերին էլ տեսնողներ եղել են, նույն տեսիլը, նույն կերպարը, նույն ժայռի վրա, նույնիսկ ճշտում են տեսիլի հայտնության ժամանա­կաշրջանը և հայտնության ու անհայտան սլու պահը»:
          Մի ուրիշ ավանդությունում Անահիտը պատկերվում է կարապի կերպարով, որը լողանում է Կարան գոլի լճում։
Ամփոփելով, պետք է նկատել, որ հայ հեթանոսական դիցարանի ոչ մի աստված այնքան վերապրուկներ չի թո­ղել հայ ժողովրդի կենցաղում, որքան Անահիտը:Այս հանգամանքը, անշուշտ, պետք է բացատրել անցյալում անահտական պաշտամունքի լայն ժողովրդականու­թյամբ և տարածվածությամբ։
 
Կ. Վ. Մելիք-Փաշայան, Անահիտ դիցուհու պաշտամունքը, Երևան, 1963, էջ138-156:

Հարցում

Արեգնափայլի Ձե՛ր գնահատականը:

Մենք Facebook-ում

Այցելուներ

  • Բոլոր այցերը: 300137
  • Բոլոր այցելուները: 26309
  • Գրանցված օգտատերեր: 2
  • Վերջին գրանցված օգտատերը: sipan4434
  • Հրապարակված նյութեր: 270
  • Ձեր IP-ն: 54.80.227.189
  • Սկսած՝: 21/02/2017 - 22:52