Խաչքարեր

Սեպագրեր

Վիմագրեր

You are here

ԱԳՌԱՎԻ ՊԱՇՏԱՄՈՒՆՔԻ ՀԵՏՔԵՐԸ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԱՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

       Նախքան քրիստոնեության մուտքը Հայաստան հայ ժողովուրդն ընդգրկված էր արեգակի լույսի, արդարության ու համերաշխությնան աստծո՝ Միթրա-Միհրի պաշտամունքային ոլորտ­ները, որի կենտրոնը Պարսկաստանն էր: Իսկ Պարսկաստանի հետ հայ ժողովուրդն ուներ ամենասերտ լեզվա-էթնիկական ու պատմա-մշակութային առնչություններ։ Միհրի պաշտամուն­քային սրբազան օջախները, մեհյանները սփռված էին Հայոց աշխարհի տարածքով մեկ, ամե­նախոշորն ու նշանավորը գտնվում էր  Բագահառիճում։
       Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն ճանաչվելուց հետո միհրապաշտությանը չմոռացվեց, չվերացավ։ Նոր կրոնի գաղափարարախոսներն ու ջատագովները կործանեցին մեհյանները, սակայն ժողովուրդն այն մասամբ պահեց իր հիշողության ծալքերում։ Նոր պաշտամունքի գաղափարակիրները հնի որոշ դոգմաները հարմարեցրին իրենց ուսմունքին, մեկ­նաբանեցին յուրովի՝ հիմքում ունենալով հինը, որը շարունակվեց հարատևել տարբեր դրսևսրումներով։ «Աշխարհ մը որուն դյուցազնականը քրիստոնեականի փոխված, մեհյանը սուրբտաճարի, զոհը՝ մատաղի, կուռքերը խաչքարի, և ամեն ինչ որ դիցանվեր էր քրիստոսանվեր եղած և սրբազնագործվածբայց ավանդապահներն անհետ ալ չեն թողած իսպառ հնոց զրույցները և ծեսերուն ու արարողությանց պատմությունները, առասպելները»3, գրամ է Գ. արքեպիսկոպոս Սրվանձտյանցը իր հայրենի Վասպուրականի մասին:
        Միթրա-Միհրի պաշտամունքին աղերսվող պատմա-մշակութային երևույթների առկայութ­յունը հայկական միջավայրում հետազոտվել ու լուսաբանվել է հայ և օտարազգի մի շարք գիտնականների կողմից (Ալիշան, Աբեղյան, Կանայան և այլք)։ Այդ առումով առավել ամբող­ջական ուսումնասիրությունը պատկանում Է Թ. Ավդալբեկյանի գրչին։
Արևի, լույսի աստծո պաշտամունքի հիշողությունները պահպանվում են հայ ժողովրդի բա­նավոր ավանդության մեջ՝ զրույցների տեսքով, որոնք վերաբերում են Հայաստանի մի շարք շրջաններում հայտնի քարերի, աղբյուրների, սրբավայրերի, ուխտատեղիների անվանումնե­րի ստուգաբանություններին։ Տակավին երջանկահիշատակ Գ. Սրվանձտյանցը ազգային վեպի հրատարակության ժամանակ Մհերի դռան ու Ագրփու քարի (քարայրի) կապակցությամբ դիտետել է տալիս, թեՄհերը ինքն Միհր մեծն լինի և յուր դառը ուղղակի հարավու հանդեպ կամ արևու լինելով՝ պաշտելու պատշաճ»: Իսկ Ավդալբեկյանը Միհր-Մհեր առնչությամբ խոսում է| նաև Ծիծեռնավանքի Ագռավախաչի  ավանդության մասին։
       Ագռավախաչի ավանդության տարբերակները հայտնի են մեկ տասնյակից ավելի գրառումներով. բացի այդ, հայտնի են նաև մի շարք ավանդություններ, որոնց բովանդակությունը տարբեր է հիշյալից, սակայն միանգամայն պատճառաբանված ու բացատրելի ագռավի՝ իբրև արեգաակի, լույսի, հրո և երկրի աստծվածության պաշտամունքի իմաստային դաշտում։
          Ավանդությունների մի խումբ ագռավին ներկայացնում է իբրև մի թռչուն, որը հաշտ ու խաղաղ ապրում է մարդու հետ։ 100 տարի պառավն իր ագռավի հետ ապրում է։ Մի անգամ ագռավը պատահաբար սպանում է պառավի հավի ճուտին։ Պառավը նրան անիծում է, և նա քար է դառնում, մնում ժայռի գլխին և այդ քարը կոչվում է Ագռավաքար (գտնվում է Գորիսի Շոր-ձորում): Նույնանուն մի քար էլ գտնվում է Մասիսի հարավային լանջին։
Ըստ ավանդության՝ Նոյը տապանից արձակում է ագռավին։ Ագռավը թռչում է դեպի հարավ, նստում մի բարձունքի, որը և կոչվում է Ագռավաքար : Ագռավ֊քար, քարայր աղերսին վերաբերող ավանդությունների շարքում առավելագույնս հետազոտված է Ագրփու քարի ստուգաբանական ավանդությունը, որը բացի ազգային վեպից, հայտնի է նաև մի շարք այլ տարբերակներով։ Այս շարքում է տեղավորվում և մեկնաբանվում «Սուրբ թռչուն» կոչվող վեմը (գտնվում է Թոգատի մոտ, Արևմտյան Հայաստան)։ Ավանդությունը հաղորդում է, որ Գրիգոր Սքանչելագործը Իրիս գետի մի ափից հսկայական քար է նետում մյուս ափը, և այդ օրվանից այդ վեմը կոչվում է Սուրբ թռչուն։ Թեև ավանդության մեջ ակնարկ անգամ չկա թռչունի մասին ընդհանրապես, և ագռավի մասին մասնավորապես։
        Ագռավ (Միթրա-Միհր), քար, քարայր աղերսի կապակցությամբ ուշագրավ է հույների՝ մասնավորապես Պլուտարքոսի ժամանակներից պահպանված առասպելի բովանդակությունը, որը մեջբերում ենք ըստ հայր Ալիշանի. «Շատ այլանդակ առասպել է Պլուտարքոսի հիշածն, իբր թե Միհր չաստված տեսնելով, որ չեն ուզեր իրեն կին տալ, քարե մի կու ծնանի զԴիորփոս հանդգնությամբ Արեսի հետ կռվել հանդըգնելով՝ կու սպանվի և քարալեռ մի կըլա»  և կամ մի այլ տարբերակ, «իբր թե ի սկզբան կար Աղտն Αυδον անկերպարան նյութ մի քարի ապառաժի նման, որ լայնատարած ցամաք մի ձևացներ. Միհր կամ Արեգակն բեղմնաորեց սա և ծնավ զԴիորփոս. հույնք կառասպելեին՝ որ սա իր մոր հետ կռվի ելել է (մայրն էր Երկիրը), անոր համար փոխարկվեր Է ի քարաժայռ»։
          Ի մի բերելով վերը քննարկված ավանդությունների տվյալները, կարելի է եզրակացնել, որանցում առկա են առասպելի հիմնական բաղադրիչները՝ ագռավ֊քար, քարայր (ՄիթրաՄիհր-Արեգակ), և որ Արեգակի պաշտամունքը ժողովրդի հիշողության մեջ պահպանվել է ավանդություն-զրույց դրսևորումներով։
          Ավանդությունների մի ստվար խումբ վերաբերում է ագռավի փրկչական արարքին և մայր  երկրի ետ նրա ունեցած կապին։ Մի խումբ մարդիկ (միայն մի տարբերակում՝ երկու մարդ)  պատրաստվում են ճաշկերույթի։ Կրակի վրա կաթսայի մեջ եփվում է ճաշը։ Կաթսայից բարձր պտտվում է ագռավը և կռնչում։ Նա ինչ որ բան է ուզում ասել, բայց չի կարողանում և իրեն նե­տում է կաթսայի մեջ։ Ճաշը թափում են, պարզվում է, որ կաթսայի մեջ օձ է մտել, և ագռավը ցանկանում էր զգուշացնել մարդկանց; Ագռավը, փրկելու համար մի խումբ մարդկանց կյան­քը, իրեն նետել է կաթսան։ Երախտագետ մարդիկ նրա գերեզմանի վրա խաչքար էն դրել, վանք, մատուռ կառուցել ու դարձրել ուխտատեղի: Այս շարքում են իմաստավորվում նաև աղբյուրներին վերաբերող ավանդությունները։ Ագրփու քարի մոտ գտնվող նույնանուն սուրբ աղբյուրի մասին միայն հիշատակություն կա:  Իսկ Շնհերից Տաթև տանող ճանապարհին գտնվող Ագռավի աղբյուրի մասին ավանդությունը հաղորդում Է, թե Գրիգոր Տաթևացին փոք  հասակում վանքի գառները արածացնելիս ծարավել Է, կռացել, որ աղբյուրից ջուր խմի։ Ական մեջ գտնվող օձը փորձել է խայթել, աղբյուրի վրա պտտվող ագռավը իրեն նետել է աղբյուրը օձը խայթել է ագռավին, ագռավը սատկել է։ Վանքի վանահայրը օրհնել է նրան և թաղել աղբ­յուրի մոտ, որը և այդ պատճառով կոչվել է ագռավի անունով:
           Այս խումբ ավանդությունների ընծեռած տվյալները ի մի բերելով հանգում ենք հետևյալ եզրակացություններն։
1. Ագռավը բացահայտում է իր բարի էությունը, հանդես գալիս մարդու հանդեպ դրակատ գործառությամբ, օձն՝ ընդհակառակը, դրսևորում է իր չար էությունը, թշնամանքը մարդու նկատմամբ։
2. Ագռավ-օձ «ծպտված» հակամարտությունն ավարտվում է բարու՝ ագռավի հաղթա­նակով, թեև վերջինիս կյանքի գնով։
3. Ագռավ-օձ հակամարտությունն ավարտվում է այնպիսի վայրերում, որոնք կամ ի սկզբանե են եղել պաշտամունքային (Շիծեռնավանք, Տաթև վանք, Ս. Լուսավորիչ՝ Արցա­խում, Դսեղի Ս .Գրիգոր եկեղեցի, Կիրանց վանք), կամ կառուցվում են իբրև այդպիսիքն։
4. Ագռավի անունով հայտնի սրբավայր-ուխտատեղիները օժտված են բուժիչ-ապաքինոտ հատկություններով։ Ագրփու աղբյուրը բուժում է «քամոտ ու  քոսոտ» հիվանդներին, Ծիծեռնավանքի Ագռավախաչի վրա լվանում են ուշ քայլող մանուկների ոտքերը, որպեսզի սկսի  քայլել, իսկ Արցախի Ս.Լուսավորիչի ագռավի գերեզմանը բուժում է աչքացավը, լույս է պարգևում կույրերին։ Սրբավայրերն իրենց հատկությունը, շնորհը կիրառում են հայցողների  կողմից մատաղ՝ զոհ, մատուցելուց հետո։
5. Նշեցինք, որ ագռավը փրկում է մի խումբ մարդկանց կյանքը։ Ըստ ավանդությունների  նրանք վանք, մատուռ կառուցողներ են, ուխտավորներ, հնձվորներ, մի դեպքում՝ սովորական շինարարներ։ Հիշատակվում են նաև հայոց հոգևոր դասի նվիրական անձանց անուններ (Գրիգոր Տաթևացի
6. Ավանդություններում հիշատակված սրբավայրերի անունները, բնութագրող հանգա­մանքները վկայում են, որ նշված խումբ մարդիկ պատրաստվում էին սրբազան գործողություն կատարել, որի մասին ուղղակի ակնարկներ կան որոշ տարբերակներում , կաթսայում մա­տաղ էր եփվում, իսկ մի այլ դեպքում ասվում է, որ հարիսա էր եփվում, որի ծիսական բնույթը հայտնի Է։
7. Ագռավը հանդես է գալիս փրկչական գործառությամբ, թեև նեղ շրջանակներում, համե­մատաբար քիչ թվով մարդկանց նկատմամբ: Միհրապաշտությանը հատուկ այս երևույթը բնո­րոշ է նաև քրիստոնեությանը։
8. Քննարկած ավանդությունների երկու այլ տարբերակում ագռավին փոխարինում են աղավվնին կամ կռունկը. փոխակերպությունը կատարվել է քրիստոնեության ազդեցությամբ։
9. Ինչպես տեսանք՝ բոլոր տարբերակներում ագռավը թաղվում է հողում Երկրի խորքում։ Ագռավ-գերեզմանահող-երկիր աղերսն ակնառու է, և վկայում ագռավի՝ Երկրի, մայր հողի պաշտամունքի խորհրդանշումը։
Ագռավին «արդարացնող» ավանդությունների երկարակեցությունը վկայում է միհրապաշտության «ծպտված» գոյությունը հայ ժողովրդի պաշտամունքային համակարգում, բանահյու­սության մեջ, կենցաղում;
        Նոր կրոնը դյուրին չի ընդունվում ու ժողովրդականանում, տեղի թ ունենում հնի ու նորի բախում։ Արդյունքում հին ու բարի աստվածները կորցնում են իրենց բնույթը, դառնում չար ու մութ ուժերի խորհրդանիշ, մարդուն թշնամի։ Այս երևույթն ընդհանրական Է և անվանվում է դիվացում:  Եվ անձնազոհ ագռավը փոխակերպվել Է ագահության, դաժանության ու չարության խորհրդանշի, ինչպես որ նա ներկայացվում է որոշ ավանդություններում։ Մի զրույցով՝ ագռավն Է Կայենին սովորեցնում, թե ինչով սպանի եղբորը՝ Աբելին, մատնացույց անելով կայծ­քարը, որն այդուհետ կոչվեց նաև սատանի եղունգ : Ըստ մի այլ զրույցի՝ Նոյը, Ադամը իրենց պատվերը ճիշտ չկատարելու կամ բոլորովին չկատարելու պատճառով անիծում են ագռա­վին, որ կերածը փորը չգնա, յոթ պատառից մեկը կուլ գնա :
         Ագռավ-սատանա, դև փոխակերպության և ագռավի «դիվացման» առումով ուշագրավ են Անգղա վանքի, Հոգվոց վանքի շինարարությանը վերաբերող ստուգաբանական ավանդույթնները։ Ավանդությունը պատմում Է, թե Աստվածածինը երազ է գալիս Թադևոս առաքյալին և պատվիրում տաճար կառուցել։ Առաքյալը սկսում է շինարարությունը և ոչ մի կերպ այն ավարտել չի կարողանում։ Դևերը գիշերով հայտնվում են, կառուցածը քանդում, քարերը լցնում մոտակաա Սուչավա գետը։ Աստվածածինը կրկին երազ է գալիս առաքյալին և պատվիրում՝ խաչ պատրաստել ու օծել տաճարի տեղում։ Այդպես էլ արվում է։ Գիշերը, երբ դևերը հայտն­իում են, առաքյալի ցանկությամբ գալիս են անգղներն ու հալածում սև ագռավի կերպարանք մտած դևերին, քշում-տանում, գետը լցնում : Անգղա վանքը գտնվում Էր Վասպուրականի Արտամետ գյուղի մերձակայքում։ Նույնաբնույթ մի ավանդություն պատմվում Է Հոգվոց վանքի շինարարության մասին։ Ըստ որում, երկու զրույցում Էլ վանքերը կառուցվում են կամ կռա­տունը քանդելուց հետո ավերակների տեղում, կամ էլ դևերը բնակվում են մոտակա քարայրում։ Գոյություն ունի ուղղակի վկայություն, որ Անգղա Ս.Աստվածածին վանքի տեղում կռա­տուն է եղել։ Զրույցներում պահպանված իրողությունը հայտնի է մեր պատմիչների Երկե­րից : Որքան էլ դաժան ու անզիջում է եղել հին ու նոր կրոնների բախումը, այնուամենայնիվ նորք խարսխվել Է հնի պաշտամունքի հենքին, իր համակարգի ոլորտները ներառնելով հնի մի շարք խորհրդանիշեր՝ բովանդակությամբ հանդերձ։ Պահպանվել են ավանդություններ Վասպուրականի Հոգվոց վանքի Կուդրաթ անունով դևի և Մշո Ս-Կարապետի վանքում ապրող Կաղ դևի մասին : Վերջինիս վերաբերյալ կա անգամ ժողովրդական երգ.
Լուսավորիչը ժողվեց դիվան լըցեց զընդան։
Կաղ դևն եկավ, ասաց, յաման.
Զիս, մի դներ զընդան.
Ես կեղնիմ Սուրբ Կարապետու փոշեհան, ՝
Տանիմ թափեմ Փրեբաթման,
Մինչ օր Քրիստոս գա դատաստան։
        Հոգվոց վանքի և ապա Ս.Կարապետի վանքի շինարարությանը խոչընդոտող դևերը հա­լածվում են, փախչում։ Սակայն նրանցից մեկը, որ կաղ Էր, խնդրում է խնայել իրեն և խոստա­նամ է ծառայել վանքին, թափել վանքի մոխիրը։ Կաղ դևը կատարում Է իր խոստումը։ Ըսա Հոգվոց վանքի մասին զրույցի՝ Կուդրաթ անունով դևը բնակվում Է վանքի մոտակայքի քարայ­րում։ «Դիվաց ահագին բանակ մ՛ալ սուրբ Կոնոնոսի վանքը կա կարասներա մեջ լցած ո գետնի տակը թաղած, բերանները զմռած մինչ օրն դատաստանին»։
Այսպիսով, գրավոր ու բանավոր ավանդությամբ՝ ագռավին վերաբերող զրույցները հա­մադրելով միհրապաշւոության այլ դրսևորումների հետ՝ հայկական միջավայրում, կարելի է ասել զրույցները պահպանել են միհրապաշտության հիշողությունները, ձեռք բերել քրիստո­նեական երանգ, հարմարվելով քրիստոնեության գաղափարախոսությանը։
 
 Ալվարդ Ղազիյան,  Հայոց սրբեր և սրբավայրեր, Երևան, 2001 թ. գրքից, էջ134-138

Հարցում

Արեգնափայլի Ձե՛ր գնահատականը:

Մենք Facebook-ում

Այցելուներ

  • Բոլոր այցերը: 484346
  • Բոլոր այցելուները: 40581
  • Գրանցված օգտատերեր: 2
  • Վերջին գրանցված օգտատերը: sipan4434
  • Հրապարակված նյութեր: 287
  • Ձեր IP-ն: 54.92.173.9
  • Սկսած՝: 21/02/2017 - 22:52