Խաչքարեր

Սեպագրեր

Վիմագրեր

You are here

Աշտարակի եկեղեցիների անվանումների խորհրդանշական ստուգաբանման շուրջ

           Տարածված կարծիքի համաձայն՝ Աշտարակի Կարմրավոր, Սպիտակավոր և Ծիրանավոր եկեղեցիների անվանումներն առնչվում են այդ նշանավոր պատմաճարտարապետական կո­թողների որմնաքարերի գույների հետ։ Սակայն մեր ուսումնասիրություններից պարզվում է, որ այդ կարծիքը արդարացի չէ։ Կարմրավոր և Ծիրանավոր եկեղեցիները կառուցված են դարչ­նագույն, իսկ Սպիտակավորը՝ դեղնածիրանագույն տուֆով։ Այսինքն՝ ակնառու են կառույցնե­րի անվանումների և նրանց գունային հորինվածքների անհամապատասխանությունները։ Սպիտակավորի անվանումը Ս. Սաղումյանը առնչում է 431 թ. Եփեսոսի ժողովի կողմից Մարիամ Աստվածածնի սրբացման, ջրամայրապաշտական խորհուրդ ունեցող համագույն ինչ-որ սրբության հետ1։ Կարմրավոր եկեղեցու անվանումը կղմինդրե ծածկի հետ կապելու գոյություն ունեցող վարկածը ևս բացառվում է, քանզի Ծիրանավորն էլ վաղ քրիստոնեական բոլոր կո­թողների նման եղել է կղմինդրածածկ։ Հնագիտական պեղումներով և ուսումնասիրություննրով բացահայտվել են, որ թե՛ Ծիրանավորում, թե՛ վաղ միջնադարյան մյուս հուշարձաններում կղմինդրե ծածկասալերը և կարակալները հռոմեական տիպի են և ունեն թրծված կավի գույն։
         Նախ նկատենք, որ Աշտարակի երեք եկեղեցիներն էլ անվանակոչված են միջնադարյան Հայաստանում  խիստ տարածված Ս. Աստվածածին անունով։ Դրանցից վաղագույնը՝  Ծիրանավորը (V դար) ունի  եռանավ բազիլիկ, Կսւրմրավորը՝ (VII դար)՝ վաղ միջնադարին բնորորոշ խաչաձև կենտրոնագմբեթ, իսկ Սպիտակավոիը՝ (XIV դար)՝ փոքր գմբեթավոր սրահի հորինվածք։ Նշենք նաև, որ Փարպիի Ծիրանավոր Ա. Աստվածածին կոչվող եկեղեցին միանավ բա­զիլիկա է, իսկ Վայոց ձորի Սպիտակավոր Ս.Աստվածածին եկեղեցին փոքր գմբեթավոր սրահ է Կարծում ենք , որ նման զուգադիպությունը պատահական չէ։
          Հակված չլինելով բացառել եկեղեցիների անվանումներում շինանյութի գունային հատ­կությունը դրսևորելու ավանդույթները՝ համոզված ենք, որ Կապտավանք, Կարմիր վանք, Սև վանք և այլ անուններում կարող են արտահայտված լինել   շինաքարերի գույները։ Սակայն,  հնարավոր է, որ գունանուններում "որ" վերջածանցը արտահայտած լինի պատկանելության իմաստ (դիցուք՝ ծիրանավոր՝ ծիրանի կրող)։ Հետևելով վիմագրական դարձվածային ձևերին (ինչպես Կարմրավորի գոտեձև արձանագրության մեջ նշված՝ «...շինել զեկեղեցիս Աստվա– ծածնիս...»), Աշտարակի եկեղեցիները կարող ենք անվանել. Ս. Աստվածածնի Ծիրանավոր, Ս. Աստվածածնի Կարմրավոր և Ս. Աստվածածնի Սպիտակավոր։ Հետևաբար՝ Աստվածածնին  նվիրված այդ կոթողները իրենց մեջ պարունակում են ինչ-որ ծիրանի, կարմիր և սպիտակ խորհրդանիշեր։                      
           Մատենագրական և վիպագրական տվյալները վկայում են, որ վաղ միջնադարից սկսած, հայ եկեղեցաշինության մեջ ամենատարածված անուններն են՝ Ս. Կաթողիկե, Ս. Տիրանավոր, Ս. Աստվածածին, Ա. Մարինե կամ Մարիամ, Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ, Ս. Հովհաննես, Ս. Թարգմանչաց կամ Թարգմանիչք, Ս. Գևորգ, Ս. Աարգիս, Ս. Քրիստափոր, Ս. Անանիա, և այլն։ Զարգացած (Բագրատունյաց) միջնադարից սկսած՝ տարածվում են նաև հետևյալ անունները, Ս. Նշան, Ս. Փրկիչ, կամ Ամենափրկիչ, Ս. Հովհաննես Կարապետ կամ Մկրտիչ, Ա. Առաքելոց, Ս. Պողոս և Ս. Պետրոս, Ս. Թադեոս և Ս. Բարդաղիմեոս, Ս. Ատեփանոս Նախակվա և այլն։ Զաքարյանների շրջանում ավելանում են նաև Ս. Սիոն, Ս. Մինաս, Ս. Գեղարդ, Ս. Կամար, Ս. Քառասունք, Ս. Հակոբ և այլն։
          Ըստ պատմական տվյալների՝ հայոց հնագույն եկեղեցիները հատուկ անուններ չեն ունե­ցել։ Ա. Գրիգոր Լուսավորչի հիմնած եկեղեցիները կապված են եղել միայն Աստծո անվան հետ՝ չկրելով որոշակի անուն։ Փավստոս Բուզանդի և Ագաթանգեղոսի Երկերում հանդիպում են հետևյալ բնորոշումները, «տուն աղօթից և տեղի ուխտից», «Տերունական տուն», «յարկ տան Աստուծոյ», «սեղան Աստուծոյ», և այլն։ Այդպես էին անվանակոչվում հեթանոսական բագինների փոխարեն Գրիգոր Լուսավորչի կողմից սրբազնագործված վայրերը։ Հնում Եկեղե­ցիների սեղաններն էլ հատուկ անուններ չունեին՝ սովորաբար նրանք նվիրվել են Աստծուն և կոչվել են «Տերունական սեղան», «սեղան Աստուծոյ», «սեղան փառաց Քրիստոսի», «սեղան յանուն Երրորդութեան» և այլն3։
          Վաղարշապատի Մայր եկեղեցու պատմությունը տալիս է հետևյալ բնորոշումները՝ «մեծն», «առաջին», «մայրն եկեղեցեացն Հայոց», «Կաթողիկե»։ Ակներև է, որ վերջինս հայ եկեղեցու հնագույն հատուկ անուններից է եղել։ Կաթողիկե /Kathedral, кафельдральный/ ամ­բողջ քրիստոնյա աշխարհում ընկալվում է որպես ընդհանրական հասարակական աղոթքի և պաշտամունքի տեղ նվիրված Աստուծո անվանը։ Կարծում ենք, որ հետագայում տարածված Ս. Տիրանավոր կոչվող եկեղեցիների անունն էլ կապվում է նախնական «Տերունական տուն» հասկացության հետ։
          V  դարից ի վեր, եկեղեցաշինության և ծիսական ավանդույթների բուռն զարգացման, սրբե­րի ու սուրբ նշանների պաշտամունքի զորացման պայմաններում առաջ է գալիս եկեղեցու օրհնության գաղափարը, որը, հին սովորության հակառակ, թույլ է տալիս զանազան անուննե­րով կնքել թե՛ նորակառույց եկեղեցիները և թե՛ նրանց սեղանները։
         Հայտնի է, որ իր տեսիլքից հետո Գրիգոր Լուսավորիչը Վաղարշապատում ս. Հռիփսիմեի, ս. Գայանեի և քրիստոնյա մյուս նահատակների մարմիններն ամփոփեց առանձին կառուցված վկայարաններում,4 իսկ Կեսարիայից վերադառնալով, իր հետ բերեց սրբերի նշխարներ, որոնց ամփոփեց զանազան տեղերում և որոնց համար սահմանեց տարեկան տոներ։ Այսպիսով, նախնական եկեղեցիների կողքին իբրև առանձին սրբավայրեր, Հայաստանում առաջ եկան մարգարեարան, առաքելական, վկայարան անունով մատուռներ։ ժամանակի ընթացքում, VII   դարից սկսած, այդպիսի մատուռներն ընդարձակվեցին, նրանց տեղում հանդես եկան հոյա­կապ եկեղեցիներ։ Հայտնի է, օրինակ, որ VII դարում Կոմիտաս կաթողիկոսը Ս. Հռիփսիմեի մատուռի տեղում կառուցեց այն եկեղեցին, որ կանգուն է մինչև օրս։ Նույն կերպ նրա հաջոր­դը՝ Եզր կաթողիկոսը, Ս Գայանեի վկայարանի տեղում կանգնեցրեց մի այլ եկեղեցի։ «Այս ամենից ակներև է, որ մինչև Է դարը ծանոթ չէ եղել հայոց մեջ Եկեղեցիներին հատկական անուն տալու սովորությունը, որ մտնել և ընդհանրանալ կարող էր այն ժամանակ միայն, երբ սրբերի պաշտամունքը զորացավ, նոցա վկայարաններն ընդարձակվեցան, նոցա նշխարների մեծա­րանքը կարևոր ծես դառավ, և առհասարակ եկեղեցին յուր նախնական պարզությունից զրկվե­լով, յուրացուց նոր կարգեր ու նոր ծեսեր»5։
          Ինչպես տեսնում ենք, միջնադարյան հայ եկեղեցիների անվանացանկում Աստվածաշնչի չորս ավետարանիչներից գործածված է միայն Ս. Հովհաննեսը։ Իսկ եթե հաշվի առնենք այն փաստը, որ վաղագույն շրջանից հայ Եկեղեցաշինությունում ճարտարապետական զուսպ հարդարանքում հաճախ կիրառվել են չորս ավետարանիչների գեղարվեստական կերպարնե­րը, կարող ենք ենթադրել, որ Ս.Մատթեոսը, Ս. Մարկոսը և Ս. Ղուկասը հանդես են եկել իրենց խորհրդանիշերի՝ տվյալ դեպքում՝ գունային դրսևորմամբ։
         Թորոս Թորամանյանը Տեկորի տաճարը ուսումնասիրելիս6, գմբեթակիր անկյունային չորս տրոմպների վրա նկատել է մեկական բարձրաքանդակներ, ժամասլաքի ուղղությամբ՝ հարավ­արևելյան կողմում՝ մարդու, հարավ-արևմտյան կողմում՝ ցուլի, հյուսիս-արևմտյան կողմում առյուծի, իսկ հյուսիս-արևելյան կողմում՝ արծվի պատկերներով։ Գիտնականը արդարացիորեր մեկնաբանել է այդ պատկերները որպես ավետարանիչների խորհրդանշաններ։ Մեր հետազոտությունները ցույց են տվել, որ, Աստվածշնչի հերթականությամբ, առաջին ավետարանիչին Մատթեոսին խորհրդանշում է մարդը, երկրորդին՝ Մարկոսին-առյուծը, երրորդին՝ Ղուկասին– ցուլը, չորրորդին՝ Հովհաննեսին-արծիվը։ Դա ավելի ակնառու է ավետարանների ձեռագրերի  մանրանկարներում, ուր վկայակոչված ավետարանների գլխաթերթերում որպես կանոն ներ­կայացված են լինում համապատասխան կենդանապատկերները ևս։ Եթե ի մի բերենք ասվա­ծը, կնկատենք, որ Տեկորում ժամասլաքի ուղղությամբ հարավ-արևելյան կողմում մարդը  Մաթևոսն է, հարավ-արևմտյան կողմում՝ ցուլ - Ղուկասն է, հյուսիս-արևմտյան կողմում՝ առյուծ - Մարկոսն է, իսկ հյուսիս-արևելյան կողմում՝ արծիվ - Հովհաննեսն է։ Այստեղ նկատվում է Ղուկասի և Մարկոսի տեղերի անհամապատասխանությունը Աստվածաշնչի ավետարանների հերթականությանը։ Այդ հերթականությունը պահպանված է XIV դարի Արենիի Ս. Աստվածածին Եկեղեցու առագաստների վրա՝ Մոմիկի կողմից փորագրված չորս փառահեղ կերպարների դասավորությունում. հյուսիս-արևելքում՝ մարդ-Մատթեոսը (նկ.1), հարավ-արևելքում՝ առյուծ– Մարկոսը (նկ. 2), հարավ-արևմուտքում՝ ցուլ-Ղոլկասը (նկ. 3), հյուսիս-արևմուտքում՝ արծիտ Հովհաննեսը (նկ. 4)։ Նշենք, որ  "Декоративное искусство средневековой Армении (составители Н. Степанян, А, Чакмакчян, Л. 1971, стр. 40, ил 93-99)ալբոմում թյուրիմցաբար մարդը վերագրվել է ս. Հովհաննեսին, ցուլը - ս. Մատթեոսին, առյուծը - ս. Մարկոսի իսկ     արծիվը    -    ս.    Ղուկասին։     Աակայն     Տեկորի    պատկերների    թե՛    կողմնորոշումը և թե՛ հաջորդականությունը, կարծում ենք, ավելի կանոնակարգված է աստղաբանա­կան կենդանապատկերների աշխարհագրական կողմնորոշմամբ, ժամանակագրական (օրա­ցուցային) հերթականությամբ և համապատասխան տարերքային դրսևորմամբ։ Այսպես, մար­դը (իմա՛ Մատթեոսը) համապատասխանում է մարդակերպ ջրհոսին, հարավ-արևելքին, այծեղջյուր-ջրհոս-ձուկ եռամսյակին, օդ տարերքին։ Ցուլը (իմա՝ Ղուկասը) համապատասխա­նում է կենդանակերպ ցուլին, հարավ-արևմուտքին, խոյ-ցուլ-երկվորյակներ եռամսյակին, հող տարերքին։ Առյուծը (իմա՝ Մարկոսը) համապատասխանում է կենդանակերպ առյուծին, հյու­սիս-արևմուտքին, խեցգհտին-առյուծ-կույս եռամսյակին, հուր տարերքին։ Եվ վերջապես, արծիվը (իմա Հովհաննեսը) համապատասխանում է կենդանակերպ կարիճին, հյուսիս-արևելքին կշեռք-կարիճ-աղեղնավոր եռամսյակին, ջուր տարերքին։ Այսպիսի հորինվածքով են պահ պանվել նաև Քաշաթաղի (Լաչինի) Վարազգոմ գյուղատեղի փոքր խաչաձև կենտրոնագմբեթ Եկեղեցու (IX-X դդ.) չորս անկյունային առագաստների վրայի չորս ավետարանիչներին խորհդդանշող բարձրաքանդակները։
          Աստվածաշնչի ավետարանիչների կերպարային խորհրդանշանները կերտվել են ոչ միայ Եկեղեցական, այլ նաև խաչքարային ու կոթողային, մոնումենտալ կերպարվեստի, կիրառական, ինչպես նաև մանրանկարչական արվեստի բարձրարժեք նմուշներում։ Այդ տեսակետի  առավել հատկանշական են XII-XIV դդ. Նորադուզի գերեզմանոցի (նկ. 5) ,1597 թ. Քանաքեռի կենտրոնական գերեզմանոցի, Աֆրիկյանների գինու և կոնյակի գործարանի նկուղի 1586 թ. Խաչքարերը, Սևանավանքի Ս. Առաքելոց եկեղեցու 1486 թ. ղռան փեղկի փորագրությունը (նկ. 5)9, XIII դարի կիլիկյան Ավետարանի արծաթյա կազմը և այլն։ Հորինվածքային առումով ուղ­ղաձիգ հարթության վրա չորս ավետարանիչների կերպարները խմբավորված են լինում Հիսուս Քրիստոսի կամ Աստվածածնի կենտրոնական պատկերի շուրջը՝ երկու տարբերակով, առաջինը՝ չորս անկյունագծային և երկրորդը՝ աջ ու ձախ կողմերում զուգորդված տեղաբաշխմամբ։ Հերթականության որոշակի տարբերությունները պայմանավորված են պատկերների տեղադրման հետևյալ սկզբունքներով.
ա. ըստ կենդանապատկերների հերթականության՝ ժամասլաքի ուղղությամբ,
բ. ըստ կենդանապատկերների հերթականության՝ ժամասլաքի հակառակ ուղղությամբ,
 գ. ըստ Աստվածաշնչի չորս ավետարանների հերթականության՝ ժամասլաքի ուղղությամբ,
 դ. ըստ Աստվածաշնչի չորս ավետարանների հերթականության՝ ժամասլաքի հակառակ ուղղությամբ,
ե. վերը նշված տարբերակների հայելային տեղափոխումները՝ ըստ նշահարման պատկե­րային հարթության ընտրության, կախված այն հանգամանքից, թե առաստաղի անկյունների նշահարումը արվում է հատակին, թ՞ե դեմքով վերև, որով ստացվում են հայելային հակադարձ        պատկերներ։ Նույն խնդիրը առաջ է գափս հորիզոնական հարթությունը ուղղաձիգի բերման դիրքից։
      Ավետարանիչների խորհրդանշական տարրերի շարքում, վերջապես, տրամաբանական է տեսնել նաև գույները։ Այստեղ արդեն անհրաժեշտություն է ծագում մանրամասն հետազոտել հատկապես միջնադարյան հայ մանրանկարչությունը և որմնանկարչությունը։ Ըստ միջնադա­րում գրված "խորանների մեկնության" գույների տեսության՝ գործածական են եղել յոթ գույներ. սպիտակ, դեղին կամ ոսկեգույն, կարմիր, ծիրանի, կապույտ, կանաչ և սև։ Ընդ որում ծի­րանի ասելով, միջնադարում մեկնիչները նկատի են ունեցել այն թանձր կարմիրը, «որն իր ար­ժանիքների համար արքայական է համարվում և սպեկտրում ավելի շատ հակված է դեպի կա­պույտը, քան դեպի նարնջագույնը։ ...ծիրանի գույնը թագավորական է։ Այն բառացի համընկ­նում է պուրպուր գույնին...»10։ XII-XVI դդ. ավետարանների անվանաթերթերի քննումը հան­գեցնում է նախնական այն հետևությանը, որ ավետարանիչներն իսկապես ունեցել են իրենց ուրույն տարբերիչ խորհրդանշական գույները՝ դրսեվորված իրենց թիկնոցների (կամ կիթոնների) և կենդանապատկերների գույներով։ Այսպես. Մատթեոսը պատկերվում Է ծիրանագույն Ղուկասը`  սպիտակագույն, Մարկոսը՝ կարմրագույն, իսկ Հովհաննեսը` կանաչ թիկնոցով կամ կենդանակերպով (նկ. 7)11։
      Մեր հետազոտությունները բերում են այն հետևության, որ քրիստոնեական դավանանքում սրբագործված կերպարներն ունեցել են իրենց ուրույն խորհրդանիշերը՝ օրացուցային, աստ­ղաբանական– կենդանակերպային, աշխարհագրական, տարերքային, ինչպես նաև գունային։ Գունային խորհրդանշաններն էլ /հավանաբար XIII դարից հետո/ արտահայտվել են Աշտարա­կի եկեղեցիների անվանումներում։ Մեր կարծիքով Ծիրանամոո (Մատթեոս), Կարմրավոր (Մարկոս), Ապիտակավոր (Ղուկաս) եկեղեցիներից բացի՝ պետք է եղած լիներ նաև չորրորդը, որի առկայությամբ միայն (ինչպես առանձին եկեղեցում գմբեթը կրող նույն կերպարներով օժտված չորս ՛«սյուները») այդ խորհրդանշական անվանակոչումները կիմաստավորվեին։ Քա­նի որ Կարմրավոր, Ծիրանավոր, Ապիտակավոր եկեղեցիների արևմուտք-արևելք առանցքնե­րը հատվում են Քասախ գետի ձորի հանդիպակաց ձախակողմյա քարափին, ենթադրում ենք, որ այդտեղի 1986 թ. վերակառուցված Մ. Մարգիս կոչվող եկեղեցին պետք է որ կոչված լիներ Ս. Հովհաննես։ Եթե հաշվի առնենք այն, որ տվյալ սրբատեղին բազմիցս քանդվել ու վերաշին­վել Է XIII դարից ի վեր, պատմական վկայագրերում հանդես է գալիս մեկ Հովհաննես, մեկ Սարգիս (Քահանայի) անուններով, կարծում ենք, որ մեր ենթադրությունը ինչ-որ չափով հիմ­նավոր է։ Փաստորեն այսօրվա Աշտարակ քաղաքի պատմական կենտրոնը ժամանակին դիտ­վել է որպես Նոր կտակարանի հիմնադիր չորս հեղինակներին խորհրդանշող չորս եկեղեցինե­րով հովանավորվող մի բերկրալի բնակավայր։
         Սույն աշխատությունն ունի սոսկ հարցադրման բնույթ, իսկ եզրակացությունները վերջնա­կան չեն կարող լինել, քանի որ նման ուսումնասիրությունները սովորաբար պահանջում են մասնագիտական հատուկ ու համակողմանի քննություններ։
 
1.Սուրեն Սաղումյան, Աշտարակ, Եր. 1998, էջ 113-114:
2.Վահագն Գրիգորյան, հայաստանի վաղ միջնադարյան կենտրոնագեմբեթ փոքր հուշարձանները, Եր., 1982, էջ 39:
3. Պատմական հայ ճարտարապետություն, Ա, Թիֆլիս, 1911, էջ 104:
4. Г. А. Налбандян, А, Ю. Казарян, О первоначальном посвящении и символике декоративного убранства храма Св, Репсиме, Архитектура и градостраительство, "Межвузоский сборник научных трдов ЕрАСИ", Ер., 1991, стр. 64-73:
5. Պատմական հայ ճարտաարապետություն, էջ 106:
6. Թորոս Թորամանյան, Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության, 2-րդ ժողովածու, Եր., 1948, էջ 154-155:
7. Սամվել Կարապետյան, Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադբեջանի բռնակցված շրջաններում, Եր., 1999, էջ 138:
8.Декоративное искусство средневековой Армении (составители Н. Степанян, А, Чакмакчян, Л. 1971, стр. 39, ил 91
9. Անդ, էձ 50, նկ. 155, 156:
10 Վիգեն Ղազարյան, Գունի ուսումնքը խորանների մեկնությունններում, «Գանձասար» հանդես, Բ. Եր, 1992, էջ 328-340:
11. Հայկական մանրանկարչություն, Եր. 1967, էջ 10-18, աղ. 12, 16, 50, 73:
 
Գրիգոր, Նալբանդյան, Աշտարակի եկեղեցիներ անվանումնների խորհրդանշական ստուգաբանության շուրջ, Հայոց սրբեր և սրբավայրեր, Երևան, 2001, էջ 192-199:
 
                

Հարցում

Արեգնափայլի Ձե՛ր գնահատականը:

Մենք Facebook-ում

Այցելուներ

  • Բոլոր այցերը: 689885
  • Բոլոր այցելուները: 50818
  • Գրանցված օգտատերեր: 2
  • Վերջին գրանցված օգտատերը: sipan4434
  • Հրապարակված նյութեր: 300
  • Ձեր IP-ն: 54.167.18.170
  • Սկսած՝: 21/02/2017 - 22:52